Đến nội dung chính

Chọn cách xưng hô theo quan hệ nhân vật khi dịch truyện Trung

Tri Thu知秋

· Cập nhật

Mục lục

Có một bộ truyện thế này: sư phụ xưng "tôi" và gọi đệ tử là "bạn" suốt bốn trăm chương. Câu văn trôi, mà quan hệ chết ngay từ chương một. Cảnh đáng nhớ nhất của bộ ấy không phải trận đánh nào, là lúc sư phụ gọi đệ tử lên đỉnh núi định truyền lại toàn bộ kiếm pháp của đời mình.

Vị sư phụ tóc bạc râu dài mặc áo gấm nâu đồng ngồi bên bàn đá trong đình viện trên đỉnh núi lúc hoàng hôn, đối diện là người đệ tử trẻ mặc áo xanh ngọc chắp tay hành lễ; trên mặt bàn đá đặt ấm trà men ngọc bốc khói, chén trà, hai thẻ ngọc bích trơn nối dây lụa đỏ, cuộn kiếm phổ và thanh kiếm cổ.
Sư phụ đừng gọi đệ tử là bạn.

Câu trong bản gốc:

为师今日便传你这套剑法

Một cách dịch quá phẳng có thể là:

Tôi sẽ dạy bạn bộ kiếm pháp này.

Đọc trôi. Từng chữ đúng, nghĩa không sai. Mà nghe như đồng nghiệp nhắn gửi tài liệu, không phải một ông thầy trao thứ ông giữ cả đời cho đứa trò duy nhất.

Sai nằm ở cách xưng. 为师 là tiếng sư phụ tự gọi mình: kẻ làm thầy này, nhưng bản dịch viết thành "tôi". 你 trong miệng người trên gọi kẻ dưới có thể dịch là "ngươi"; ở đây lại thành "bạn". Câu vẫn dễ hiểu, nhưng cách gọi ấy làm phẳng quan hệ mà cả bộ truyện dựng bằng lời thoại.

Câu ngay sau đó, đứa trò quỳ gối đáp:

弟子定不负师父所传

Một cách dịch quá phẳng có thể là:

Tôi sẽ không làm bạn thất vọng.

Hai câu liền nhau của một cặp thầy trò. Câu trước thầy nói, trò nghe; câu này trò đáp lời. 为师 là tiếng thầy tự xưng, 师父 là cách trò gọi thầy, còn 弟子 là cách trò tự xưng. Trong ví dụ này, bản dịch dùng "tôi" và "bạn" cho cả hai người, nên không còn thể hiện rõ quan hệ sư phụ và đệ tử. Bảng xưng hô của mình vì thế phải ghi đủ hai chiều: thầy gọi trò thế nào, trò gọi thầy ra sao. Khi đọc lại lời thoại, mình kiểm từng chiều theo bảng đó.

Kẻ dưới gọi lên và người trên gọi xuống là hai từ khác nhau

Người đọc truyện Trung thì biết sẵn ta, ngươi, lão phu, bổn tọa. Chữ đơn lẻ không khó: 我 có thể là "tôi", 你 có thể là "bạn". Nhưng trong lời thoại phải hỏi thêm: ai đang nói, người kia là ai? Với truyện có thứ bậc, cách gọi đi từ thầy xuống trò khác cách trò gọi lên thầy.

Sư phụ với đệ tử. Trò xưng "đệ tử", gọi "sư phụ". Thầy xưng "ta đây", gọi lại là "ngươi". Cho cả hai bên "tôi" với "bạn" là thầy trò ngang hàng.

Huynh với đệ. Em xưng "đệ", gọi anh là "huynh". Anh xưng "huynh", gọi em là "hiền đệ". Nếu bản dịch gọi cả hai bằng "anh" với "bạn", người đọc khó nhận ra ai là anh, ai là em; cái dáng đứa em đứng sau lưng gọi một tiếng "huynh" cũng mất theo. Còn sư huynh, sư tỷ, sư đệ, sư muội trong cùng một tông môn gọi nhau ra sao, mình viết riêng ở bài Sư huynh, sư tỷ, sư đệ, sư muội: gọi đồng môn thế nào khi dịch truyện?

Vua với thần. Vua tự xưng "trẫm", gọi thần là "khanh". Thần xưng "thần", gọi "hoàng thượng". Bản dịch cho cả hai "tôi" với "bạn" là xóa luôn ngôi vua, cái ngôi truyện mất trăm chương mới dựng nổi. Cặp theo huyết thống trong gia tộc, thúc phụ với bá phụ, đường ca với biểu muội, là tầng sâu hơn của trục ghi hai chiều này, mình tách riêng ở bài Bối phận gia tộc truyện Trung: gọi đúng thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội khi dịch.

Chuyện đáng nói: bản dịch như vậy vẫn đọc được. Bạn nhăn mặt một cái rồi đọc tiếp, vì câu sau vẫn hiểu. Chính nhờ vẫn đọc được mà lỗi đi qua trăm chương, không ai buồn dừng lại.

Bảng mình chốt trước khi dịch, một dòng một cặp

Không cần mười cặp. Mỗi bộ chỉ lấy đúng những cặp nó có. Bảng của mình cho bộ ấy gồm ba dòng:

Cặp vaiKẻ dưới xưng, gọiNgười trên xưng, gọiQuyết định của mình
Sư phụ, đệ tửxưng "đệ tử", gọi "sư phụ"xưng "ta đây", gọi "ngươi"giữ "ngươi", không mềm thành "bạn"
Huynh, đệxưng "đệ", gọi "huynh"xưng "huynh", gọi "hiền đệ"giữ "hiền đệ", không hạ thành "cậu em"
Vua, thầnxưng "thần", gọi "hoàng thượng"xưng "trẫm", gọi "khanh"giữ "khanh", không đổi thành "anh"

Cột cuối mới là việc. Giữ "ngươi" hay mềm thành "cậu", giữ "khanh" hay đổi thành "anh", mình phải tự quyết theo quan hệ nhân vật. Chốt một lần cho cả bộ, rồi đọc những lời thoại về sau để đối chiếu.

Mười chương đầu, mình chỉ đọc để gom người

Mình không dịch ngay khi mở file. Mười chương đầu chỉ đọc, việc duy nhất là gom cặp: ai với ai có phép gọi riêng thì ghi một dòng. Xong mười chương, mình có một tờ giấy vài dòng, và từ đó về sau, mọi lời thoại đều đọc theo tờ giấy ấy.

Chốt ngay lúc đó, không để dành. Cùng một chữ 你, bản dịch có thể viết "ngươi" ở đoạn này, "cậu" ở đoạn sau, rồi "bạn" ở lượt khác. Nếu chưa chọn cách gọi cho từng cặp nhân vật, lúc đọc lại mình sẽ khó biết chỗ nào cần giữ, chỗ nào cần sửa.

Phần từ đơn thì nhẹ hơn, không phải hết việc. NovelVerba có sẵn gói từ điển theo thể loại: truyện tu tiên chọn đúng thể loại là những từ như 师父, 师兄, 道友, 前辈 được gợi ý sẵn thành sư phụ, sư huynh, đạo hữu, tiền bối, đưa vào lượt dịch để AI có cách chọn. Gói bật hay tắt, từ điển của riêng truyện vẫn thắng, và AI vẫn có lúc bỏ qua cách đó, nên mình vẫn soát lại như soát chỗ tự xưng. Từ điển gợi ý được từ, không khóa được chiều. Ai gọi ai bằng gì trong truyện của bạn, nó không biết. Giao diện cũng chưa có chỗ nhập riêng cho bảng quan hệ, nên mình để tờ giấy cạnh màn hình và soi từng lời thoại theo nó. Với bộ từ vựng chuyên biệt của từng thể loại, bạn có thể tra riêng ở các bài Thuật ngữ tu tiên khi dịch truyện: hệ cảnh giới Luyện Khí đến Độ Kiếp và các cặp chữ đồng âm dễ nhầm, Thuật ngữ huyền huyễn và tây huyễn khi dịch truyện: 10 bậc Đấu Khí, 4 phẩm cấp Giai và hệ chức nghiệp ma pháp, Thuật ngữ truyện hệ thống, xuyên nhanh và vô hạn lưu: dịch chuẩn bảng thuộc tính, phó bản, kim thủ chỉ, Thuật ngữ truyện đô thị Trung Quốc: dịch chuẩn showbiz, giám bảo và hào môn, Thuật ngữ cung đình và phẩm hàm truyện Trung khi dịch: khóa đúng thang bậc cung đấu, Đích nữ là gì, chính thất và thiếp thất khác nhau ra sao khi dịch truyện gia đấu, Thuật ngữ võ hiệp và Murim khi dịch truyện: nội lực, kiếm khí, kiếm cương và tên môn phái, Thuật ngữ light novel isekai khi dịch: chuyển sinh, dịch chuyển, Hội Mạo Hiểm Giả và ma pháp, Thuật ngữ truyện ác nữ và RoFan khi dịch: tước vị quý tộc, hủy hôn, sự kiện kết tội, Thuật ngữ đam mỹ, bách hợp và ABO khi dịch truyện Trung: công thụ, tin tức tố, Khôn Trạch, Thuật ngữ truyện mafia, Dark Romance và người sói khi dịch truyện Trung: Bố Già, Luna, Huyết Tộc, Thuật ngữ truyện mạt thế, tinh tế và linh dị: tang thi, tinh hạch, quy tắc quái đàm và Thuật ngữ ngôn tình và tiếng lóng truyện Trung: tránh dịch từng chữ ăn giấm, ăn dưa, mũ xanh.

Trước khi bấm dịch một đợt, mình bật thêm "Xưng hô theo nhân vật" ngay trong trang truyện. Nó không thay tờ giấy. Nó chỉ bảo AI tự đoán từng câu là ai nói, dựa theo bảng tên của truyện, để câu thoại gắn đúng người nói. Nó không chèn tên vào lời thoại, và bảng tên càng đủ thì nó đoán càng chuẩn. Bảng tên đủ hay thiếu là chuyện của bài giữ tên nhân vật.

Xong một đợt, mình soát lại lời thoại theo ba mắt rồi mới dịch tiếp.

Chế độ thoại theo nhân vật với lựa chọn AI tự đoán đang bật trên trang truyện demo.
Chế độ thoại theo nhân vật trong truyện demo Hắc Long Chi Tức. AI đoán người nói dựa vào bảng tên; đây không phải ô nhập bảng xưng hô theo cặp.
  1. Kẻ dưới gọi lên có đúng từ trong tờ giấy không.
  2. Người trên gọi xuống có bị mềm đi không.
  3. Tự xưng có bị rút gọn thành "tôi" không.

Hai chỗ tờ giấy không cứu nổi

Một người hai vai. Thầy của hắn, về sau thành kẻ thù. Lời ăn tiếng nói với người đó đổi ngôi theo từng chặng, lúc cung kính, lúc chửi nhau, và một dòng tờ giấy không chứa nổi cả hai thời. Mình chốt thêm một dòng cho chặng sau, và coi đoạn chuyển là đoạn phải đọc chậm.

Kính ngữ để mỉa. Có nhân vật kính cẩn gọi một tiếng "tiền bối", trong bụng đang giễu. Dịch sát từng chữ là làm rơi mũi dao của câu. AI nhiều lúc đọc trúng, nhiều lúc bỏ qua ý đó, nhất khi câu thiếu ngữ cảnh, nên mình không trông cậy. Mình đọc thành tiếng, nghe chỗ nào ngọng thì sửa tay.

Tờ giấy xưng hô lo được chuyện ai gọi ai. Còn chuyện một người có nhiều cách gọi, như biệt danh "lão quái" hay "tiểu tử", khiến bản dịch trông như có thêm nhân vật mới, là chuyện bảng tên, mình kể ở bài giữ tên nhân vật nhất quán; nguyên tắc chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa cho từng loại tên riêng nằm ở bài Tên nhân vật và địa danh khi dịch truyện: chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa?, còn cách giữ tên truyện và tiêu đề chương khớp mục lục nằm ở bài Dịch tên truyện và tiêu đề chương tiểu thuyết: giữ khớp bảng tên và mục lục sách xuất ra. Muốn xem trọn một bộ từ file gốc tới bản dịch, quy trình đủ bước nằm ở bài tổng quan.

Bài này lấy ví dụ từ truyện Trung. Với truyện Hàn, bộ 오빠, 언니, 형, 누나 còn xét thêm giới tính của người nói, mình tách riêng ở bài xưng hô tiếng Hàn khi dịch truyện cùng bộ thuật ngữ Thuật ngữ truyện Hàn khi dịch: Thợ săn, Hầm ngục, Chòm sao và Hồi quy; còn hệ hậu tố kính ngữ và đại từ tiếng Nhật nằm ở bài Kính ngữ và đại từ tiếng Nhật khi dịch Light Novel: -san, senpai, Ore, Boku.

Mình làm mấy việc trên với bộ đang đọc, trên chính file của mình, và bắt đầu từ trang dịch truyện online của NovelVerba.

Bắt đầu dịch web novel của bạn