Gọi đúng bối phận trong tông môn khi dịch truyện
Tri Thu知秋
Mục lục
Một sư thúc có thể trẻ hơn người đang gọi mình. Điều quyết định cách xưng hô không phải tuổi, mà là người đó đứng ở đâu trong dòng thầy trò. Nếu dịch 师叔 thành một cách gọi họ hàng đời thường như "chú", câu vẫn hiểu được nhưng cấu trúc tông môn phía sau nó biến mất.

Câu tiếng Trung mình dựng để minh họa quan hệ này, không trích từ tác phẩm cụ thể:
王师叔,家师有请。
Có thể dịch: "Vương sư thúc, gia sư cho mời người."
Bảy chữ, ba mối quan hệ. Người nói là một đệ tử. Người nghe là sư thúc, bậc trên của đệ tử ấy nhưng không phải thầy của đệ tử ấy. Còn gia sư là cách nói khiêm khi nhắc thầy của chính mình trước người ngoài.
Vương chỉ là họ. Việc phải quyết nằm ở sư thúc và gia sư. Nếu chỉ tra riêng từng chữ rồi ghép nghĩa lại, bạn dễ hiểu sai cách gọi này: sư thúc nói đến quan hệ trong sư môn, không phải quan hệ chú cháu trong gia đình.
Bối phận không chạy theo tuổi
Tông môn tính ngôi theo chuỗi thầy nhận trò, không theo năm sinh. Sư thúc là sư đệ của sư phụ mình, sư bá là sư huynh của thầy mình, cả hai đều trên mình đúng một đời. Ai thành sư huynh, sư đệ của ai thì truyện quyết theo luật riêng của tông đó; điều mình ghi lại là quan hệ, không phải tuổi. Người nhỏ tuổi hơn cả mình vẫn có thể là sư thúc, vì bối phận chạy theo dòng thầy trò, không chạy theo ai sinh trước.
Ngay cả một người còn rất trẻ vẫn có thể đứng trên một trưởng lão về bối phận, nếu người đó thuộc đời trên trong dòng sư môn. Truyện tu tiên hay dựng cảnh một vị trưởng lão cung kính chờ lời một thiếu niên, và người đọc hiểu ngay vì sao, không cần ai giải thích: thiếu niên ấy thuộc đời trên. Mất danh xưng là mất luôn lý do của cảnh, dù câu văn có mượt hơn.
Chuyện anh em đồng môn gọi nhau thế nào, sư huynh, sư tỷ, sư đệ, mình kể riêng trong bài về đồng môn. Bài này tập trung vào cách gọi giữa các thế hệ thầy trò. Truyện Hàn thì tính khác: oppa hay hyung còn tùy giới tính người nói, mình tách riêng ở bài Xưng hô tiếng Hàn khi dịch truyện: giữ oppa, hyung hay đổi thành anh, chị?
Một người mang ba danh xưng, tùy quan hệ với ai
Danh xưng phụ thuộc quan hệ giữa người gọi và người được gọi, chứ không phải một thuộc tính cố định của người được gọi. Người được nhắc cũng chưa chắc đang đứng nói chuyện trực tiếp: nhắc ở ngôi thứ ba vẫn phải gọi đúng theo quan hệ. Người Vương sư thúc trong câu minh họa: với sư phụ của người nói, y là sư đệ. Với người nói, y là sư thúc. Với đệ tử y thu nhận sau này, y là sư phụ. Ba quan hệ, ba cách gọi, một con người.
Nếu không ghi lại quan hệ thầy trò, bạn dễ tưởng những cách gọi khác nhau đang chỉ những nhân vật khác nhau. Một sơ đồ đơn giản sẽ giúp bạn kiểm tra lại khi gặp danh xưng mới.
Bảng mình chốt trước khi dịch một tông môn
Bài xưng hô theo cặp đã kể cách ghi từng cặp lên tờ giấy. Tông môn đông người thì tờ giấy từng cặp khó nhìn ra toàn bộ hệ bối phận, nên mình ghi lại ai là thầy của ai, rồi xác định cách các nhân vật gọi nhau. Bảng dưới là bản mẫu mình khởi đầu, không phải truyện nào cũng dùng giống nhau: mỗi truyện chỉ giữ những dòng thật sự có. Cột "Một cách xưng hô" đưa ra gợi ý; bạn chọn lại cho phù hợp với lời thoại.
| Người đó với mình | Chữ gốc | Mình gọi | Một cách xưng hô | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thầy của thầy mình | 师祖 | sư tổ | đệ tử | bậc trên cao nhất mình thường phải mở lời |
| Sư huynh của thầy mình | 师伯 | sư bá | đệ tử | mình là sư điệt của y |
| Thầy mình | 师父 | sư phụ | đệ tử | chiều thầy gọi xuống là chuyện của tờ giấy từng cặp |
| Sư đệ của thầy mình | 师叔 | sư thúc | đệ tử | mình là sư điệt của y |
| Người được xem là bậc trước, đáng kính | 前辈 | tiền bối | "vãn bối" là một lựa chọn khi muốn giữ rõ vai trên dưới | cách gọi an toàn khi mới gặp |
| Người ngoài tông, giao tiếp ngang vai | 道友 | đạo hữu | tùy giọng truyện, có thể xưng "tại hạ" | cửa miệng của truyện tu tiên |
| Người giữ chức trong tông | 长老, 掌门 | trưởng lão, chưởng môn | tùy cảnh, hay xưng đệ tử | thường gọi theo chức |
Vài ghi chú đáng nói. Sư điệt, chữ gốc 师侄, là quan hệ của mình với sư bá và sư thúc: mình là đệ tử của sư huynh đệ họ. Tiếng nghe như tiếng cháu trong họ, nhưng chạy theo dòng sư môn chứ không theo huyết thống. Thúc phụ, bá phụ, đường ca theo huyết thống thật thì là một bảng khác, mình đối chiếu từng quan hệ ở bài Bối phận gia tộc truyện Trung: gọi đúng thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội khi dịch. Trưởng lão và chưởng môn là chức danh, không cho biết người đó thuộc bối phận nào; gặp ai giữ chức thì gọi theo chức là thường thấy, dù người ấy thuộc đời nào. Còn tiền bối và đạo hữu thường dùng khi nhân vật giao tiếp ngoài tông môn, nói kỹ ở dưới.
Nói chuyện với người ngoài về thầy mình, bản gốc có bộ khiêm kính riêng: gia sư là cách nhắc thầy của mình, nói một cách khiêm; lệnh sư là cách nhắc thầy của người đối diện, nói một cách kính. Điều mình giữ là khoảng khiêm với kính ấy, không nhất thiết giữ nguyên từng tiếng; thay hết bằng thầy của tôi với thầy của ngài thì đúng nghĩa nhưng mất sắc thái khiêm kính.
Một cặp dễ lẫn: 师父 là thầy nhận trò, 师傅 là cách gọi người có nghề, bác tài, thợ cả, và hai chữ đọc giống nhau. Gặp 师傅 trong cảnh dạy học cũng chưa chắc nguyên tác dùng nhầm; mình đọc ngữ cảnh xem hai người giữ quan hệ gì rồi mới chốt cách dịch.
Gọi người ngoài tông môn thế nào?
Trong tông, ngôi chạy theo sơ đồ. Ngoài tông, gặp người không rõ đời thứ thì thường gọi là tiền bối; muốn giữ rõ vai trên dưới thì tự xưng vãn bối, hai tiếng này không nói tuổi, chỉ nói mình đứng sau. Người khác tông mà giao tiếp ngang vai thì thường gọi nhau đạo hữu, một tiếng gọi không tự chứng minh tuổi hay trình của ai. Tự giới thiệu, nhân vật hay xưng theo tông luôn, đệ tử Thanh Vân các, nghe một câu là biết vị trí.
Có lúc nhân vật vẫn gọi "tiền bối" rất kính, nhưng giọng thì đang mỉa. Cái bẫy đó không nằm ở bảng danh xưng, bài xưng hô theo cặp đã kể riêng, nên mình không lặp lại ở đây.
Soát lại theo sơ đồ, không theo từng chữ
Gom người mười chương đầu, chốt bảng, rồi mới tới lượt dịch: các bước đó mình làm theo bài xưng hô theo cặp. Riêng phần tông môn, khi đọc lại lời thoại, mình kiểm tra thêm ba điểm.
Phần chữ gốc đỡ mệt hơn. Gói từ điển thể loại tu tiên có sẵn nhiều mục cốt lõi của bảng này, từ 师父, 师祖, 师叔, 师伯 tới 前辈, 道友, thái thượng trưởng lão và đệ tử thân truyền, để mình tham khảo và chỉnh lại cho phù hợp với truyện. Phần còn lại, gia sư, lệnh sư với các cách tự xưng, là dòng mình tự thêm vào tờ giấy. Cách gói hoạt động, bật tắt ra sao, bài xưng hô theo cặp đã kể. Từ điển gợi ý được chữ, không vẽ được sơ đồ. Ai gọi ai, vẫn là tờ giấy của mình. Còn nếu sang truyện ngôn tình hiện đại với nhóm tiếng lóng đời thường, bạn đối chiếu ở bài Thuật ngữ ngôn tình và tiếng lóng truyện Trung: tránh dịch từng chữ ăn giấm, ăn dưa, mũ xanh. Còn truyện cung đấu cổ trang thì bảng phẩm hàm và tước vị đã có gói Cổ Đại & Cung Đấu khóa sẵn, mình tách kỹ từng bậc ở bài Thuật ngữ cung đình và phẩm hàm truyện Trung khi dịch: khóa đúng thang bậc cung đấu.
- Mỗi danh xưng còn đúng với quan hệ giữa người gọi và người được gọi.
- Chức danh không bị thay thế bằng đại từ chung như ông, bác, anh.
- Sắc thái khiêm với kính của các cách xưng hô còn giữ được, không nhất thiết giữ nguyên từng chữ.
Trước khi dịch, hãy ghi lại ai là thầy của ai. Khi gặp một danh xưng mới, đối chiếu quan hệ đó trước khi chọn cách gọi.
Với bộ truyện bạn có quyền dịch, bạn có thể bắt đầu bằng NovelVerba. Khi đọc kết quả, cứ để tờ giấy quan hệ kia bên cạnh bản dịch.