Đến nội dung chính

Khóa thang phẩm hàm và tự xưng cung đình trước khi dịch truyện cung đấu: từ Hoàng quý phi xuống Đáp ứng

Tri Thu知秋

Mục lục

Truyện cung đấu dễ dịch sai nhất ở thang bậc: 太后 thành "mẹ hoàng", 娘娘 thành "mẹ", 常在小主 thành "cô chủ thường trực". Trên NovelVerba, chọn Thể loại truyện là Cổ Đại & Cung Đấu khóa sẵn 139 thuật ngữ gốc cho cả chữ giản thể và phồn thể, trong đó đủ 13 danh hiệu phẩm hàm hậu cung từ Hoàng quý phi xuống Đáp ứng kèm tú nữ tuyển tú, 19 mục hoàng thất và tước vương, 6 mục tự xưng và kính xưng, để từng bậc trong cung giữ đúng tên của mình từ chương 3 đến chương 200.

Đại điện hoàng cung lúc hoàng hôn, cung phi áo kem đai đỏ nâng khay đồng chắp bảo tỷ ngọc buộc dây lụa đỏ, hai hàng quan triều phục cầm hốt đứng xếp tầng hai bên bậc thang dẫn lên bệ ngự ngọc bích.
Cảnh chắp bảo tỷ trước bệ ngự là lúc ai cũng đứng đúng bậc của mình: khóa phẩm hàm và tự xưng trước khi dịch để bản dịch giữ nguyên cái trật tự đó.
Bậc trong cungChữ gốc thường gặpCách dịch khóa sẵn trong gói Cổ Đại & Cung Đấu
Đỉnh cung皇上 / 太上皇 / 太后 / 皇后Hoàng thượng / Thái thượng hoàng / Thái hậu / Hoàng hậu
Hoàng tộc và tước vương太子 / 皇子 / 公主 / 亲王 / 郡王Thái tử / Hoàng tử / Công chúa / Thân vương / Quận vương
Phi tần bậc cao皇贵妃 / 贵妃 / 淑妃 / 德妃 / 贤妃Hoàng quý phi / Quý phi / Thục phi / Đức phi / Hiền phi
Bậc Cửu tần trở xuống昭仪 / 婕妤 / 美人位分 / 宫中才人Chiêu nghi / Tiệp dư / tước vị Mỹ nhân / Tài nhân trong cung
Phi tần nhà Thanh贵人小主 / 常在小主 / 答应位分 / 秀女Quý nhân tiểu chủ / Thường tại tiểu chủ / phẩm cấp Đáp ứng / tú nữ
Người hầu và tự xưng太监 / 宫女 / 本宫 / 哀家 / 臣妾thái giám / cung nữ / bổn cung / ai gia / thần thiếp

Mình đọc truyện cung đấu phần vì cốt đá ngầm, phần vì cái thú đoán thân phận qua cách xưng hô: được gọi nương nương là chủ cung, chỉ còn được gọi tiểu chủ là bậc dưới, nghe cách người kia tự xưng là đoán ra mưu kế sắp tới. Nên cứ gặp chương cao trào mà bản dịch để Hoàng hậu thành "bà chủ lớn", các bậc tần phi thành "quý cô", "cô chủ", 太后 chương trước còn là Thái hậu, sang chương sau thành "mẹ hoàng", thì cả màn tuyên án phế phi sụp đổ: đọc thêm mười chương vẫn chưa rõ ai đang đứng trên ai.

Chuyện nhảy bậc có nguyên nhân rõ ràng: danh hiệu trong cung trông rất giống những từ đời thường. 娘娘 không phải "mẹ", khóa đúng là nương nương; 本宫 không phải "ngôi điện này", khóa đúng là bổn cung; 翻牌子 không phải "đảo thẻ bài", khóa đúng là lật thẻ bài. Không có bảng khóa trước, bản dịch nhặt ngay nghĩa mặt chữ phổ biến nhất và thang bậc tan rã từ đó. Mình dựng một câu tiếng Trung ngắn dưới đây để gom các bẫy điển hình trong truyện (câu ví dụ tự dựng để minh họa, không trích từ tác phẩm có bản quyền): "太后寿辰当日,阖宫娘娘前去请安,皇上翻牌子点了常在小主侍寝;贵妃怒极,假传圣旨赐下一杯鸩酒,笑道:本宫今夜便送你上路。" Cùng một câu, hai cách đọc:

Bản dịch bám từng chữ: "Mẹ hoàng ngày lễ thọ, cả cung các mẹ đều đến hỏi an, vua trên đảo thẻ bài trúng 'tiểu chủ thường ở' để hầu giường; quý cô giận quá, giả truyền thánh chỉ ban xuống một chén rượu chim, cười nói: ngôi điện này đêm nay sẽ đưa cô lên đường." -> Bản dịch khi bật gói Cổ Đại & Cung Đấu: "Ngày thọ của Thái hậu, các nương nương trong cung đều đến thỉnh an, Hoàng thượng lật thẻ bài chọn Thường tại tiểu chủ thị tẩm; Quý phi giận dữ, giả truyền thánh chỉ ban xuống một chén rượu độc, cười nói: bổn cung đêm nay sẽ đưa cô lên đường."

Hoàng đế, Thái hậu, Hoàng hậu: bậc trên đỉnh cung được khóa trong gói từ điển như thế nào?

Bốn chữ đứng trên đỉnh của mọi cuốn cung đấu phải được gọi đúng một tên suốt trăm chương. 皇上 là Hoàng thượng, cách gọi tôn kính của hoàng đế đang tại vị; 太上皇 là Thái thượng hoàng, vị vua cũ sau khi truyền ngôi; 太后 là Thái hậu, mẹ của Hoàng đế trong hoàng cung; 皇后 là Hoàng hậu, chính thê của Hoàng đế đứng đầu lục cung. Trước mặt bọn họ thì kính xưng là Bệ hạ (陛下), dùng cho cả Hoàng đế lẫn Hoàng hậu. Bẫy phổ biến nhất rơi vào 太后: một chương để "mẹ hoàng", chương sau để "thái hậu", người nghe chuyện còn tưởng hai người khác nhau.

Bảng dưới đây chốt lại bốn bậc đỉnh cung và cách kính xưng kèm theo:

Chữ gốcCách dịch khóa sẵnAi được gọi bằng từ này
皇上Hoàng thượnghoàng đế đang tại vị, cách gọi tôn kính
太上皇Thái thượng hoàngvị vua cũ sau khi truyền ngôi
太后Thái hậumẹ của Hoàng đế trong hoàng cung
皇后Hoàng hậuchính thê của Hoàng đế, đứng đầu lục cung
陛下Bệ hạkính xưng dành cho Hoàng đế hoặc Hoàng hậu

Thái tử, Hoàng tử, Công chúa, Vương gia: gọi hoàng tộc sao cho không nhầm tước với cách gọi?

Hoàng tộc có hai lớp từ chồng lên nhau: tước bậc và cách gọi. 亲王 là Thân vương, tước vương bậc nhất dành cho hoàng tử hoặc hoàng thúc; 郡王 là Quận vương, tước vương bậc hai dưới Thân vương. 王爷 thì khác, đó là Vương gia, cách gọi tôn quý dành cho người mang tước vương; bản dịch gộp Thân vương với Quận vương thành một nhóm "vương gia anh em" là mất luôn động cơ tranh tước của cốt truyện. Con trai trưởng kế thừa tước vị của Vương gia hoặc Quốc công là Thế tử (世子); vương phi (王妃) là vợ chính của người mang tước vương, còn vợ lẽ có phẩm hàm là trắc phi (侧妃).

Nhóm trong cung này là một bảng song song với bảng bối phận huyết thống ngoài phủ, thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội, mình đối chiếu từng quan hệ ở bài Bối phận gia tộc truyện Trung: gọi đúng thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội khi dịch. Còn chuyện đích/thứ, chính thê thiếp thất và gia đấu trong phủ là một mạch truyện khác, không nằm trong thang bậc cung đình này. Bảng 15 danh hiệu hoàng tộc và tước vương gói đã khóa:

Chữ gốcCách dịch khóa sẵnVai trong truyện
太子Thái tửngười được xác định kế ngôi
太子妃Thái tử phivợ của Thái tử
皇子Hoàng tửcon trai của Hoàng đế
公主Công chúacon gái của Hoàng đế
长公主Trưởng Công chúachị hoặc em gái ruột của Hoàng đế có địa vị tôn quý
驸马Phò mãchồng của công chúa
摄政王Nhiếp chính vươngngười nhiếp chính thay mặt vua
亲王Thân vươngtước vương bậc nhất dành cho hoàng tử hoặc hoàng thúc
郡王Quận vươngtước vương bậc hai dưới Thân vương
王爷Vương giacách gọi tôn quý dành cho người mang tước vương
王妃vương phivợ chính của Vương gia
侧妃trắc phivợ lẽ có phẩm hàm của Thái tử hoặc Vương gia
世子Thế tửcon trai trưởng kế thừa tước vị của Vương gia hoặc Quốc công
郡主Quận chúatước vị con gái của Thân vương hoặc công thần
县主Huyện chúatước vị con gái, bậc dưới Quận chúa

Quý phi, Thục phi, Hiền phi, Chiêu nghi, Tiệp dư: thang phẩm hàm hậu cung dịch theo thứ tự nào?

Thang phi tần là chỗ bản dịch sai nhiều nhất vì bậc nào cũng có tên riêng. 皇贵妃 là Hoàng quý phi, bậc phi tần cao nhất chỉ đứng sau Hoàng hậu; 贵妃 là Quý phi, phi tần cao cấp dưới Hoàng hậu và Hoàng quý phi; 淑妃, 德妃, 贤妃 là Thục phi, Đức phi, Hiền phi, ba gương mặt trong tứ phi hàm chính nhất phẩm; 妃位 là phi vị, bậc tước Phi chủ vị một cung trong hậu cung. Xuống nữa là 昭仪, Chiêu nghi, đứng đầu bậc Cửu tần; 婕妤, Tiệp dư, tước vị bậc trung; rồi tước vị Mỹ nhân (美人位分) và Tài nhân trong cung (宫中才人), cấp bậc phi tần dưới Mỹ nhân trong nội đình.

Một điều phải nói thẳng: thang này không phải bảng sử học chuẩn của một triều. Gói ghép các hệ tước nhiều thời kỳ với nhau, ghi chú của Quý nhân tiểu chủ (贵人小主) còn ghi rõ nhà Thanh, trong khi Chiêu nghi, Tiệp dư là hệ tước trước thời Thanh, và 贵妃 ở các triều trước từng là bậc cao nhất. Mỗi bộ truyện có thể tự đặt thang riêng của nó, bảng dưới đây là những tên gói đã khóa để đối chiếu theo thứ tự bộ truyện tự nêu, không phải đáp án lịch sử.

Thứ tự trong thangChữ gốcCách dịch khóa sẵn
1皇贵妃Hoàng quý phi
2贵妃Quý phi
3淑妃 / 德妃 / 贤妃Thục phi / Đức phi / Hiền phi
4妃位phi vị
5昭仪Chiêu nghi
6婕妤Tiệp dư
7美人位分tước vị Mỹ nhân
8宫中才人Tài nhân trong cung

Thường tại, Đáp ứng, Quý nhân: bậc phi tần nhà Thanh dịch sao cho người đọc nhận ra chưa phải chủ cung?

Truyện theo dàn ý nhà Thanh thì thang phi tần xuống thấp hơn hẳn: 贵人小主 là Quý nhân tiểu chủ, tước hiệu phi tần dưới Tần trong hậu cung; 常在小主 là Thường tại tiểu chủ, cấp bậc phi tần dưới Quý nhân; 答应位分 là phẩm cấp Đáp ứng, phẩm cấp phi tần thấp nhất trong hậu cung. Cả ba bậc này đều chưa phải chủ cung, cách họ xưng và được gọi phải nhỏ hơn hẳn Hoàng quý phi. Tách khỏi thang là 秀女, tú nữ, thiếu nữ tham gia kỳ tuyển tú trong cung: gọi tú nữ thành một bậc phi là thêm thứ không có trong truyện.

Lưu ý cách khóa: gói giữ các bậc Thanh ở dạng ghép, 贵人小主, 常在小主, 答应位分, chứ không có 常在, 答应 hay 贵人 đứng trần. Bộ truyện bạn đọc dùng dạng trần thì tự thêm từng dạng đó vào Từ điển của tôi trong trang Từ điển chung, khỏi chờ bảng gói bổ sung.

Chữ gốc (dạng khóa)Cách dịch khóa sẵnVai trong thang
贵人小主Quý nhân tiểu chủtước hiệu phi tần dưới Tần trong hậu cung nhà Thanh
常在小主Thường tại tiểu chủcấp bậc phi tần dưới Quý nhân trong hậu cung
答应位分phẩm cấp Đáp ứngphẩm cấp phi tần thấp nhất trong hậu cung
秀女tú nữthiếu nữ tham gia kỳ tuyển tú, chưa phải bậc phi

Cung nữ, thái giám, ma ma, ngự tiền thị vệ: người hầu trong cung gọi sao cho đúng vai?

Người hầu không được gọi lẫn với chủ. 太监 là thái giám, hoạn quan hầu hạ trong hoàng cung; đứng đầu họ là 大内总管, Đại nội tổng quản, thống lĩnh toàn bộ hoạn quan nội đình. 宫女 là cung nữ, tỳ nữ hầu hạ trong hoàng cung; 嬷嬷 là ma ma, nữ tỳ lớn tuổi hầu cận trong cung hoặc phủ. Đến đội cầm vũ khí: 御前侍卫 là Ngự tiền thị vệ, thị vệ thân cận bảo vệ trực tiếp Hoàng đế. Cả cung còn gọi vua là Vạn tuế gia (万岁爷), thoại có cách gọi này mà bản dịch bỏ hẳn là mất cái không khí triều đình.

Vai hầu hạ đi cùng là cả bộ nghi lễ, lệnh ban xuống và tội danh làm xương sống cung đấu; gói cũng khóa sẵn để cảnh độc thuốc, cảnh tuyên án hay cảnh cung biến không trôi. Câu thoại chuyển cục diện nhanh nhất trong truyện cung đấu thường rơi vào đúng các từ sau:

Chữ gốcCách dịch khóa sẵnVai trong truyện
太监thái giámhoạn quan hầu hạ trong hoàng cung
大内总管Đại nội tổng quảnthái giám đứng đầu thống lĩnh toàn bộ hoạn quan nội đình
宫女cung nữtỳ nữ hầu hạ trong hoàng cung
嬷嬷ma manữ tỳ lớn tuổi hầu cận trong cung hoặc phủ
御前侍卫Ngự tiền thị vệthị vệ thân cận bảo vệ trực tiếp Hoàng đế
万岁爷Vạn tuế giacách gọi vua trong cung
Chữ gốcCách dịch khóa sẵnDùng trong cảnh nào
凤印phượng ấnấn tín biểu tượng quyền cai quản hậu cung của Hoàng hậu
请安thỉnh annghi lễ chào hỏi bậc trên trong cung
侍寝thị tẩmđược triệu hầu hoàng đế về đêm
翻牌子lật thẻ bàicách chọn phi tần hầu đêm bằng thẻ bài
赐婚tứ hônhoàng đế ban hôn nhân
赐死ban chếtra lệnh tử hình người dưới quyền
三尺白绫ba thước lụa trắngmón vật ban chết quen thuộc của cung đấu
鸩酒rượu độcchén độc dược trong cảnh hạ thủ
冷宫lãnh cungnơi giam phi tần thất thế
太医thái ybác sĩ của hoàng gia
内务府Nội vụ phủcơ quan quản lý vật dụng trong hoàng cung
圣旨thánh chỉchiếu chỉ của hoàng đế
谋反mưu phảntội phản loạn
逼宫bức cungép hoàng đế nhường ngôi hoặc hạ vị
夺嫡đoạt đíchcuộc đấu đá giữa các hoàng tử để giành ngôi Thái tử

Trẫm, bổn cung, thần thiếp, Bệ hạ: tự xưng và kính xưng chọn theo cấp bậc thế nào?

Truyện cung đấu cho người đọc thân phận qua chính miệng nhân vật. 本宫 là bổn cung, đại từ tự xưng uy quyền của Hoàng hậu hoặc phi tần chủ vị; 哀家 là ai gia, đại từ tự xưng của Thái hậu; 臣妾 là thần thiếp, phi tần tự xưng khi tấu trình Hoàng đế hoặc Hoàng hậu. Phía kính xưng: 陛下 là Bệ hạ dành cho Hoàng đế hoặc Hoàng hậu; 殿下 là Điện hạ dành cho Thái tử hoặc Vương gia và Công chúa; 娘娘 là nương nương dành cho Hoàng hậu và các bậc phi tần. Cùng một người, đi qua ba cách xưng là nghe ra ba thế đứng.

Bảng đối chiếu tự xưng và kính xưng theo bậc:

Chữ gốcCách dịch khóa sẵnAi xưng / ai được gọi
本宫bổn cungtự xưng của Hoàng hậu hoặc phi tần chủ vị
哀家ai giatự xưng của Thái hậu
臣妾thần thiếpphi tần tự xưng khi tấu trình Hoàng đế hoặc Hoàng hậu
陛下Bệ hạkính xưng dành cho Hoàng đế hoặc Hoàng hậu
殿下Điện hạkính xưng dành cho Thái tử hoặc Vương gia và Công chúa
娘娘nương nươngkính xưng dành cho Hoàng hậu và các bậc phi tần

Nói thật về phần khuyết: gói chưa có 朕, tức trẫm, cũng chưa có 孤 và 寡人. Câu thoại chỉ chứa chữ 朕 không được kèm định nghĩa sẵn, muốn cố định thì tự thêm vào Từ điển của tôi với bản dịch "trẫm" theo đúng thang của bộ truyện. Cách ai gọi ai hai chiều giữa hai nhân vật là chuyện dựng cặp xưng hô, bài nền đã dạy đủ cách chốt, kể cả cặp vua và thần; phần quét cặp xưng hô theo nhân vật hiện chưa có chỗ bấm riêng trong app, nên các cặp quan trọng (Thái hậu với Hoàng hậu, Hoàng hậu với phi tần chủ vị) mình chốt tay theo nguyên tắc ở bài Chọn cách xưng hô theo quan hệ nhân vật khi dịch truyện Trung rồi thêm vào bảng. Còn 男妃 (nam phi, phi tần nam trong hậu cung truyện đam mỹ) thì không nằm trong gói Cổ Đại & Cung Đấu mà ở gói Đam Mỹ, Bách Hợp & ABO; mình đối chiếu ở bài Thuật ngữ đam mỹ, bách hợp và ABO khi dịch truyện Trung: công thụ, tin tức tố, Khôn Trạch.

Khóa danh hiệu vào đâu để chương 200 vẫn gọi đúng như chương 3?

Trên NovelVerba, gói thể loại nằm trong danh sách Thể loại truyện gồm 17 nhãn theo mạch truyện; truyện cung đấu chọn nhãn Cổ Đại & Cung Đấu là khóa luôn 139 thuật ngữ gốc, đếm đủ 213 dòng cho cả chữ giản thể và phồn thể. Đoạn nào dịch đến, chỉ những mục có chữ gốc xuất hiện trong đoạn đó được nạp vào hướng dẫn dịch kèm ghi chú, nên câu thoại vẫn chạy tự nhiên chứ không cứng như tra từng chữ.

Bảng từ điển có ba tầng ưu tiên: Tên & thuật ngữ (của riêng truyện) thắng Từ điển của tôi, Từ điển của tôi thắng gói thể loại. Tab Tên & thuật ngữ trong trang truyện chỉ xem, sửa bản dịch và xóa mục, kèm ô tìm kiếm lọc theo chữ gốc, bản dịch và ghi chú; ghi chú ngữ cảnh của từng mục hiện ngay dưới tên mục. Chỗ thêm mục mới là trang Từ điển chung. Các bước mình làm cho một bộ cung đấu dài:

  1. Khi tạo dự án hoặc trong phần cài đặt, chọn Thể loại truyện là Cổ Đại & Cung Đấu để khóa sẵn 139 thuật ngữ gốc cho cả chữ giản thể và phồn thể.
  2. Mở tab Tên & thuật ngữ của truyện, soát các danh hiệu truyện hay dùng: tìm theo chữ gốc hoặc bản dịch, sửa bản dịch cần chốt, xóa mục thừa, đọc ghi chú ngữ cảnh hiện dưới từng mục.
  3. Từ chưa có trong gói (朕 cho trẫm, 常在 dạng trần, hoặc danh hiệu riêng của bộ truyện đang đọc) thì thêm vào Từ điển của tôi trong trang Từ điển chung.
  4. Chốt các cặp xưng hô quan trọng bằng tay rồi thêm vào bảng; dịch theo đợt, gặp danh hiệu sai ở chương đã dịch thì sửa là một lượt dịch lại dòng đó có phí, bảng mới không tự cập nhật các chương cũ.

Bảng danh hiệu khóa xong, cặp xưng hô chốt xong là lúc bắt đầu dịch theo đợt và xuất sách để đọc theo hướng dẫn tại bài Cách dịch truyện EPUB sang tiếng Việt và xuất file để đọc. Truyện cổ trang pha tu tiên có thêm thang cảnh giới khóa sẵn ở gói Tu Tiên, mình đối chiếu ở bài Thuật ngữ tu tiên khi dịch truyện: hệ cảnh giới Luyện Khí đến Độ Kiếp và các cặp chữ đồng âm dễ nhầm; còn danh hiệu là chức danh, chuyện tên riêng từng nhân vật chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa theo cây quyết định nằm ở bài Tên nhân vật và địa danh khi dịch truyện: chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa? Trước khi xuất sách, mình cũng chốt lại tên truyện và tiêu đề chương cho khớp bảng tên và mục lục theo cách ở bài Dịch tên truyện và tiêu đề chương tiểu thuyết: giữ khớp bảng tên và mục lục sách xuất ra.

Bắt đầu dịch bộ truyện cung đấu của bạn trên NovelVerba