Chọn đúng sư huynh, sư tỷ, sư đệ, sư muội khi dịch truyện
Tri Thu知秋
Mục lục
Giả sử một đệ tử nam gọi một nữ đồng môn là sư tỷ, cô đáp lại bằng sư đệ. Hai người cùng một thế hệ trong tông môn, nhưng cô là người được gọi là sư tỷ theo thứ bậc của tông môn. Dịch thành chị với em vẫn thấy ai trên ai, nhưng không còn biết đây là thứ bậc đồng môn trong tông môn.

Câu tiếng Trung dưới đây mình dựng cho một nam đệ tử nói chuyện với sư tỷ, không trích từ tác phẩm cụ thể:
师姐,剑谱我抄完了。
Có thể dịch: "Sư tỷ, kiếm phổ đã chép xong rồi."
Khi đáp lời, cô có thể gọi cậu là sư đệ, cũng có thể gọi thẳng tên; không nhất thiết câu nào cũng phải có danh xưng.
Chọn cách gọi theo người được gọi
Với đồng môn bậc trên, nam là sư huynh, nữ là sư tỷ. Với đồng môn bậc dưới, nam là sư đệ, nữ là sư muội. Giới tính của người nói không làm đổi bốn cách gọi này.
Chẳng hạn, cả nam lẫn nữ đệ tử đều có thể gọi cùng một người là sư tỷ. Muốn biết cô gọi lại họ thế nào, mình phải xét từng người, chứ không lấy một cách gọi dùng cho tất cả.
Xem thứ bậc trong truyện, đừng chỉ nhìn tuổi
Trong nhiều truyện, thứ bậc đồng môn được tính theo thứ tự nhập môn: ai được nhận vào trước thì ở bậc trên, dù ít tuổi hơn. Từng truyện có thể tự đặt luật cho tông môn của mình. Mình dựa vào phần truyện đã nói rõ thứ bậc, không chỉ nhìn tuổi nhân vật để chọn sư huynh hay sư đệ.
Chỉ nhìn chữ đồng môn chưa đủ để kết luận hai người có cùng một sư phụ. Mình đọc phần truyện đã xác nhận quan hệ của họ rồi giữ đúng cách truyện gọi. Còn cách gọi giữa các thế hệ thầy trò, như sư bá và sư thúc, được giải thích riêng trong bài xưng hô tông môn.
Bốn cách gọi trên xếp theo trục sư môn, không phải huyết thống. Anh em ruột và họ hàng gia tộc, như đường ca hay biểu muội, dùng một bảng gọi khác; mình tra bảng ấy ở Bối phận gia tộc truyện Trung: gọi đúng thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội khi dịch.
Linh là sư tỷ của người này, sư muội của người khác
Bảng dưới là ví dụ tự dựng. Giả sử tông môn này tính thứ bậc theo thứ tự nhập môn. Linh là nữ, vào môn trước Minh và Hằng, sau Khang. Cột "Gọi Linh là" và "Linh gọi lại là" cho thấy cách gọi ở cả hai chiều khi họ dùng danh xưng tông môn.
| Người nói | Nhập môn | Gọi Linh là | Linh gọi lại là |
|---|---|---|---|
| Minh, nam | Sau Linh | sư tỷ | sư đệ |
| Hằng, nữ | Sau Linh | sư tỷ | sư muội |
| Khang, nam | Trước Linh | sư muội | sư huynh |
Minh và Hằng đều gọi Linh là sư tỷ, nhưng Linh gọi hai người khác nhau: Minh là sư đệ, Hằng là sư muội. Với Khang, Linh lại là sư muội.
Có cần giữ sư huynh, sư tỷ trong mọi câu?
Không nhất thiết. Trong một cuộc trò chuyện riêng, anh, chị, em có thể hợp với giọng thân tình. Nhưng nếu lời thoại đang nhấn mạnh thứ bậc trong tông môn, giữ sư huynh hoặc sư tỷ sẽ nói rõ quan hệ hơn. Mình chọn theo cảnh và cách hai nhân vật nói chuyện, không thay đồng loạt cả bộ.
Ghi lại quan hệ rồi kiểm tra lời thoại
Cách ghi hai chiều đã có trong bài xưng hô theo từng cặp nhân vật. Với đồng môn, mình ghi thêm ai ở bậc trên, ai ở bậc dưới và đoạn truyện nào xác nhận điều đó.
Gói từ điển tu tiên cho bản dịch tiếng Việt có sẵn 师兄, 师姐, 师弟, 师妹 và 同门 để tham khảo. Mình vẫn kiểm tra cách gọi có hợp với từng nhân vật không; danh sách thuật ngữ không thay cho việc đọc quan hệ trong truyện.
Ví dụ trong bài đều lấy từ truyện Trung. Truyện Hàn dùng hệ xưng hô khác, oppa hay hyung còn tùy giới tính người nói, mình tách riêng ở bài Xưng hô tiếng Hàn khi dịch truyện: giữ oppa, hyung hay đổi thành anh, chị?
- Cách gọi có đúng giới tính và thứ bậc của người được gọi không?
- Ở đoạn cần làm rõ quan hệ tông môn, lời thoại còn thể hiện được quan hệ ấy không?
- Nếu nhân vật gọi nhau bằng tên, cách nói đó có hợp với cảnh và quan hệ của họ không? Gọi tên riêng không có nghĩa là thứ bậc đã thay đổi.
Trước khi dịch, mình ghi lại các đồng môn cùng thế hệ và thứ bậc của họ trong truyện. Khi đọc lại lời thoại, mình đối chiếu cách gọi với ghi chú đó.