Thuật ngữ hôn nhân và đích thứ trong truyện gia đấu: dịch đúng đích nữ, chính thê, di nương
Tri Thu知秋
Mục lục
- Đích nữ, thứ nữ khác nhau ở chữ nào, dịch sai thì mất gì trong cốt truyện?
- Chính thê, bình thê, thiếp thất, di nương, thông phòng: phân bậc danh phận thế nào khi dịch?
- Đích mẫu là ai, vì sao con của thiếp gọi mẹ ruột là di nương mà mẹ trong tộc phả lại là mẹ cả?
- Tục huyền, ngoại thất, ở rể, gả thay: những thân phận ngoài gói chính, khóa ở đâu?
- Sính lễ, của hồi môn, tam thư lục lễ: vì sao nghi lễ cưới là chứng cứ địa vị chính thê?
- Hưu thư, hòa ly, tái giá, thủ tiết, xung hỷ: dịch sao cho đúng nghĩa truyện kể?
- Từ đường, gia pháp, tộc phả, đương gia chủ mẫu: quyền trong nhà gọi tên thế nào?
- Giữ Hán Việt hay dịch nghĩa: đích nữ, di nương để nguyên bao giờ, đổi bao giờ?
- Bật gói Cổ Đại cho bộ gia đấu theo những bước nào?
Đích nữ là con gái do chính thê sinh ra, thứ nữ là con của thiếp; đích hay thứ quyết định vị thế thừa kế, thê hay thiếp quyết định danh phận người mẹ. Trên NovelVerba, chọn Thể loại truyện là Cổ Đại & Cung Đấu cho bộ gia đấu sẽ khóa sẵn 139 thuật ngữ gốc, nhân thêm bản phồn thể thành 213 hàng, từ đích xuất, thiếp thất đến hưu thư, hòa ly. Bài này đi từng bậc danh phận trong nội trạch và nói thẳng nhóm từ nào gói chưa phủ, muốn khóa thì phải thêm tay ở đâu.

| Chữ gốc trong truyện | Bẫy dịch từng chữ gây vỡ cốt truyện | Cách dịch khóa sẵn trong gói Cổ Đại |
|---|---|---|
| 嫡女 / 庶女 / 嫡出 / 庶出 | con gái cả / con vợ lẽ / dòng chính / dòng thứ (mất trục đích thứ quyết định thừa kế) | đích nữ / thứ nữ / đích xuất / thứ xuất |
| 嫡长子 | con trai cả (đánh mất chỗ đứng đầu hàng thừa kế của con chính thê) | đích trưởng tử |
| 正妻 / 平妻 / 妾室 / 姨娘 | vợ chính / vợ hai / vợ lẽ / bà dì (phá bậc danh phận người mẹ) | chính thê / bình thê / thiếp thất / di nương |
| 通房丫鬟 / 陪嫁丫鬟 | nha hoàn phòng ngủ / nha hoàn cưới theo (xóa thân phận đặc thù nội trạch) | thông phòng nha hoàn / nha hoàn hồi môn |
| 记在嫡母名下 | ghi dưới tên mẹ ruột (ngược logic thừa kế: mục này nâng con của thiếp lên hàng đích) | ghi dưới tên đích mẫu |
| 三书六礼 / 聘礼 / 嫁妆 / 十里红妆 | ba sách sáu lễ / lễ hỏi / của cưới / mười dặm đỏ son (phá không khí nghi lễ cổ) | tam thư lục lễ / sính lễ / của hồi môn / thập lý hồng trang |
| 休书 / 和离 / 改嫁 / 守寡 | thư nghỉ / li thân / cưới lại / ở góa | hưu thư / hòa ly / tái giá / thủ tiết |
| 冲喜 / 冥婚 | cưới chữa / cưới ma | xung hỷ / minh hôn |
Mình đọc một bộ gia đấu đến chương xét xử trong từ đường thì hoàn toàn mất dấu: thứ nữ của di nương bị đối chất trước tộc phả, nhưng bản dịch ghi cả hai chị em đều là con gái cả của nhà. Lật lại mấy chục chương trước cũng chẳng tìm ra ai là con của ai, vì 嫡女 lúc được dịch là đích nữ, lúc lại thành con gái cả, còn 姨娘 bị dịch thành bà dì khiến cảnh mẹ ruột quỳ xin mẹ cả nuôi con mình đọc ngơ như cảnh người dì họ hàng.
Đích nữ, thứ nữ khác nhau ở chữ nào, dịch sai thì mất gì trong cốt truyện?
Trong truyện cổ trang gia đấu, người Trung phân con cái theo người mẹ sinh ra chứ không theo thứ tự sinh: 嫡 là dòng do chính thê sinh, 庶 là dòng do thiếp sinh. Gói Cổ Đại khóa cả sáu chữ của trục này: 嫡长子 thành đích trưởng tử với chú thích rõ là con trai trưởng do chính thê sinh ra, đứng đầu hàng thừa kế; 嫡女 là đích nữ, 庶子 là thứ tử, 庶女 là thứ nữ, 嫡出 là đích xuất và 庶出 là thứ xuất. Dịch đích nữ thành con gái cả thì đúng ở nhà chỉ có một cô con gái, nhưng trong nhà ba mẹ bảy con thì độc giả mất hẳn móc cốt truyện quan trọng nhất: chuyện ai được thừa kế, ai phải nhường, ai có tư cách đứng ở hàng trên của tộc phả.
Vì thế ở những cảnh đối chất gia pháp, chấm danh kế thừa hay gả cầu vinh, chữ đích hay thứ quyết định người thắng thua nhiều hơn cả tính cách nhân vật. Còn chuyện các hoàng tử tranh ngôi thái tử gọi là đoạt đích thì thuộc phạm vi cung đình, bài về phẩm hàm và tự xưng cung đấu sẽ nói riêng.
Chính thê, bình thê, thiếp thất, di nương, thông phòng: phân bậc danh phận thế nào khi dịch?
Bậc thê thiếp là trục thứ hai của gia đấu, quyết định danh phận người mẹ và gián tiếp quyết định thân phận con. Gói phân rõ từng nấc: 正妻 là chính thê, vợ cả cưới hỏi chính thức theo lễ nghi; 平妻 là bình thê, vợ cưới thêm có địa vị ngang chính thê trên danh nghĩa; 妾室 là thiếp thất, vợ lẽ địa vị thấp hơn chính thê; 姨娘 là di nương, cách gọi thiếp thất trong gia đình quyền quý. Ngay cả nha hoàn cũng có thân phận riêng: 通房丫鬟 dịch là thông phòng nha hoàn, còn 陪嫁丫鬟 là nha hoàn hồi môn, con gái theo chủ tử về nhà chồng.
Điểm hại của bản dịch từng chữ ở khối này là san phẳng bậc: vợ chính, vợ hai, vợ lẽ nghe như cách chia thời hiện đại, còn bà dì thì biến di nương thành họ hàng trong nhà. Mất bậc thê thiếp thì mọi màn khi dễ hiền lành, tranh giành sủng ái trong truyện đều thành ẩu đả vô lý. Muốn giữ nốt khoảng cách gọi giữa mẹ cả, các di nương và đám con trong cảnh đối thoại, mình kết hợp thêm nguyên tắc dựng cặp xưng hô ở bài Chọn cách xưng hô theo quan hệ nhân vật khi dịch truyện Trung.
Đích mẫu là ai, vì sao con của thiếp gọi mẹ ruột là di nương mà mẹ trong tộc phả lại là mẹ cả?
Đích mẫu là chính thê của cha, người mà con của thiếp phải gọi bằng mẹ theo gia pháp, dù mẹ đẻ của chúng chỉ là một di nương. Đây là chỗ dễ đọc nhầm nhất của gia đấu: đứa con sinh ra đã bị ghi dưới danh nghĩa mẹ cả chứ không theo mẹ ruột. Gói Cổ Đại có nguyên cụm này, 记在嫡母名下 dịch là ghi dưới tên đích mẫu, kèm chú thích nâng thứ tử hoặc thứ nữ lên thân phận đích xuất trong tộc phả. Dịch cụm này thành ghi dưới tên mẹ ruột là lật ngược toàn bộ logic thừa kế: người đọc sẽ tưởng đứa trẻ bị trao về tay mẹ đẻ, trong khi truyện kể nó đang bị tách khỏi mẹ đẻ để lên hàng đích.
Cùng mạch đó, 族谱 là tộc phả, sổ ghi chép huyết thống các đời của dòng họ, còn 祠堂 là từ đường nơi diễn ra các cảnh xét xử quan trọng nhất của thể loại này. Chính vì gia đấu xoay quanh chuyện tên ai được ghi ở đâu trong tộc phả nên dịch đúng từng dấu phận này không phải chuyện chọn chữ đẹp, mà là giữ sống cốt truyện.
Tục huyền, ngoại thất, ở rể, gả thay: những thân phận ngoài gói chính, khóa ở đâu?
Nói thẳng chỗ gói không phủ: một dự án truyện chỉ áp được một gói thể loại, và nhóm danh phận kế thất, thân phận thay thế nằm rải ở gói khác, không nằm trong gói Cổ Đại. Cụ thể là các mục đang khóa ở gói Ngôn Tình: 嫡母 là đích mẫu, 续弦 là tục huyền hay kế thất, 外室 là ngoại thất, nhân tình được nuôi giấu bên ngoài chưa được vào phủ, 入赘 là ở rể khi chồng nhập gia nhà vợ, cùng vị hôn thê, vị hôn phu, liên hôn, từ hôn, hủy hôn, thị thiếp, thông phòng và bà mối. Gói Xuyên Không giữ 替嫁 là gả thay, còn gói Đô Thị giữ 赘婿 là chuế tế.
Muốn những mục này đi cùng bộ truyện gia đấu đang bật gói Cổ Đại thì mình thêm tay ở trang Từ điển chung: ở mục Từ điển của tôi có form điền tay một ô chữ gốc và một ô bản dịch, thêm được tới 500 mục cho mỗi ngôn ngữ đích, từ đó từ điển cá nhân sẽ đè lên mục trùng của gói. Tab Tên & thuật ngữ của riêng truyện chỉ xem, sửa và xóa những mục đã quét lưu, không có nút thêm, nên đừng tìm ở đó. Còn nếu bộ truyện đậm mối tình cố đô trộn cả tiếng lóng tình cảm như ăn giấm, trà xanh, bạch nguyệt quang thì xem bảng thuật ngữ riêng ở bài Thuật ngữ ngôn tình và tiếng lóng truyện Trung: tránh dịch từng chữ ăn giấm, ăn dưa, mũ xanh.
Sính lễ, của hồi môn, tam thư lục lễ: vì sao nghi lễ cưới là chứng cứ địa vị chính thê?
Trong thế giới gia đấu, cưới hỏi đúng lễ mới là nguồn gốc danh phận, nên nhóm từ nghi lễ xuất hiện dày ở các hồi định mệnh. Gói khóa trọn bộ: 三书六礼 là tam thư lục lễ, nghi thức cưới hỏi chính thống gồm ba văn thư và sáu lễ; 生辰八字 là sinh thần bát tự, lá số dùng để hợp hôn; 聘礼 là sính lễ, lễ vật nhà trai mang sang dạm hỏi; 嫁妆 là của hồi môn, tài sản nhà gái trao cho cô dâu; 十里红妆 là thập lý hồng trang, hình ảnh của hồi môn dài mười dặm; 红盖头 là khăn trùm đầu đỏ; 合卺酒 là rượu giao bôi; 回门 là lại mặt, cảnh cô dâu về thăm nhà mẹ đẻ sau cưới.
Dịch các mục này theo nghĩa đen hiện đại sẽ gãy âm hưởng cổ và còn sai luôn vai trò chứng cứ: của hồi môn là việc nhà gái khẳng định địa vị con gái, còn sính lễ là cam kết của nhà trai. Nhiều câu cốt truyện dựa trên so sánh hai bên lễ vật để đo vị thế, nên giữ đúng từng từ chính là giữ chất quyết liệt của màn đấu gia thế trong đám cưới.
Hưu thư, hòa ly, tái giá, thủ tiết, xung hỷ: dịch sao cho đúng nghĩa truyện kể?
Nhóm phân sự vợ và cắt đứt hôn nhân có luật riêng của thời cổ: 休书 là hưu thư, giấy chồng đơn phương đuổi vợ về nhà mẹ đẻ; 和离 là hòa ly, vợ chồng thuận tình ly hôn trong cổ đại, địa vị nữ nhân sau hòa ly khác hẳn sau hưu thư; 改嫁 là tái giá; 守寡 là thủ tiết, theo góa phụ giữ tiết; 冲喜 là xung hỷ, cưới gấp để lấy may chữa bệnh cho người sắp chết; còn 冥婚 là minh hôn, cưới ma cho người đã khuất.
Bốn chữ hưu thư và hòa ly hay bị dịch lẫn thành ly hôn chung chung, trong khi cả truyện có thể xoay quanh nữ chính bị hưu oan rồi vùng lên đòi lại hòa ly trừ danh. Mình từng xem một câu dịch gom đủ bẫy của khối này (câu ví dụ tự dựng để minh họa, không trích từ tác phẩm có bản quyền): "柳姨娘跪在祠堂求老爷把二小姐记在嫡母名下,好换个嫡出名分;谁知大少爷转头便拿她的婚事冲喜。" Bạn đối chiếu hai bản dịch dưới đây:
Bản dịch bám từng chữ: "Bà dì họ Liễu quỳ trong nhà thờ xin ông chủ cho tiểu thư hai ghi dưới danh nghĩa mẹ ruột, đổi lấy thân phận sinh ra chính thống; nào ngờ thiếu cả lại đem chuyện cưới của cô ấy đi cưới chữa lành." -> Bản dịch khi bật gói Cổ Đại: "Di nương họ Liễu quỳ ở từ đường, xin lão gia cho nhị tiểu thư được ghi dưới tên đích mẫu để đổi lấy danh phận đích xuất; nào ngờ đại thiếu gia lại lấy chính chuyện hôn nhân của nàng ra mà xung hỷ."
Từ đường, gia pháp, tộc phả, đương gia chủ mẫu: quyền trong nhà gọi tên thế nào?
Nửa sau của gia đấu là trận giành quyền nội trạch, và quyền thì đi kèm chức danh: 当家主母 là đương gia chủ mẫu, người mẹ cả cầm quyền điều hành toàn bộ hậu viện; 掌家 là chưởng gia, việc cầm quyền quản gia; 对牌钥匙 là chìa khóa đối bài, biểu tượng trao quyền quản kho tiền của nhà; 家法 là gia pháp, luật nhà dùng để xét xử trong từ đường; 老夫人 là Lão phu nhân, bậc trưởng bối tối cao. Trưởng bối nam giới mang tước vị như 国公爷 là Quốc công gia, 侯爷 là Hầu gia.
Mấy màn giao chìa khóa đối bài hay phạt theo gia pháp là khoảnh khắc ngoặt của thể loại này, nên dịch đúng danh xưng quyền lực giúp người đọc cảm nhận được ai đang thực sự cầm nhà. Còn bản đồ đầy đủ họ hàng huyết thống như thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội thì đã có bảng riêng ở bài Bối phận gia tộc truyện Trung: gọi đúng thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội khi dịch.
Giữ Hán Việt hay dịch nghĩa: đích nữ, di nương để nguyên bao giờ, đổi bao giờ?
Với danh từ quan hệ như nhóm này, quy tắc của cộng đồng đọc truyện là viết thường và giữ dạng đã trở thành tiếng Việt của người đọc: đích nữ, thứ nữ, chính thê, di nương, hưu thư đều là từ độc giả dùng hằng ngày, không cần hoa hay dịch nghĩa lại. Chữ hoa chỉ dành cho danh xưng chức danh và cảnh giới như Tổng Tài hay Luyện Khí. Gói Cổ Đại đã ghi đích nữ, di nương theo đúng quy tắc này, nên bản dịch tự ổn mà không phải sửa từng mục.
Việc chọn Hán Việt, phiên âm hay dịch nghĩa cho tên riêng nhân vật và địa danh là một quyết định khác, có cây quy tắc riêng ở bài Tên nhân vật và địa danh khi dịch truyện: chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa?
Bật gói Cổ Đại cho bộ gia đấu theo những bước nào?
Để một bộ gia đấu dài hàng trăm chương giữ nguyên mạch đích thứ từ từ đường đến hưu thư mà không phải sửa tay từng chương, mình làm bốn bước sau ngay từ đầu dự án:
- Khi tạo dự án, sau khi đã có file truyện hoặc đoạn văn bản dán, chọn Thể loại truyện là Cổ Đại & Cung Đấu (mục này nằm cạnh nơi chọn ngôn ngữ đích).
- Mở trang Từ điển chung, tìm card Gói thể loại: dòng Cổ Đại & Cung Đấu hiển thị 213 thuật ngữ kèm ghi chú tự áp khi truyện cùng thể loại; gói đang bật thì công tắc xanh, muốn tắt riêng cho một ngôn ngữ đích thì gạt tại đây.
- Với nhóm danh phận nằm ngoài gói như tục huyền, ngoại thất, ở rể, gả thay, thêm từng mục vào Từ điển của tôi ở trang Từ điển chung: một ô chữ gốc, một ô bản dịch; Từ điển của tôi luôn thắng mục trùng của gói nên bản dịch sẽ theo cách gọi mình chọn.
- Dịch theo đợt như bình thường: hệ thống chốt một bộ từ điển cho cả đợt 50 chương, và mỗi chương chỉ nạp đúng những mục thực sự xuất hiện trong đoạn văn, nên 213 thuật ngữ không làm bản dịch nặng chữ.
| Nhóm thuật ngữ trong gói Cổ Đại | Chữ gốc trong truyện | Cách dịch khóa sẵn cho độc giả Việt |
|---|---|---|
| Đích và thứ | 嫡长子 / 嫡女 / 庶子 / 庶女 / 嫡出 / 庶出 | đích trưởng tử / đích nữ / thứ tử / thứ nữ / đích xuất / thứ xuất |
| Thê và thiếp | 正妻 / 平妻 / 妾室 / 姨娘 / 通房丫鬟 / 陪嫁丫鬟 | chính thê / bình thê / thiếp thất / di nương / thông phòng nha hoàn / nha hoàn hồi môn |
| Nội trạch và gia pháp | 老夫人 / 国公爷 / 侯爷 / 当家主母 / 掌家 / 对牌钥匙 / 祠堂 / 家法 / 族谱 / 记在嫡母名下 | Lão phu nhân / Quốc công gia / Hầu gia / đương gia chủ mẫu / chưởng gia / chìa khóa đối bài / từ đường / gia pháp / tộc phả / ghi dưới tên đích mẫu |
| Nghi lễ hôn nhân | 三书六礼 / 生辰八字 / 聘礼 / 嫁妆 / 十里红妆 / 红盖头 / 合卺酒 / 回门 / 冥婚 | tam thư lục lễ / sinh thần bát tự / sính lễ / của hồi môn / thập lý hồng trang / khăn trùm đầu đỏ / rượu giao bôi / lại mặt / minh hôn |
| Phân sự và cắt đứt hôn nhân | 休书 / 和离 / 改嫁 / 守寡 / 冲喜 | hưu thư / hòa ly / tái giá / thủ tiết / xung hỷ |
Sau khi đã khóa trục đích thứ, bậc thê thiếp và nghi lễ cổ, mình dịch bộ truyện theo đợt rồi xuất sách EPUB đem sang máy đọc sách theo hướng dẫn ở bài Cách dịch truyện EPUB sang tiếng Việt và xuất file để đọc.