Dựng bảng gọi người nhà trong truyện cổ trang: bên nội, bên ngoại và hai chiều ai gọi ai
Tri Thu知秋
Mục lục
Truyện Trung tách từng quan hệ họ hàng ra một chữ riêng: anh của cha là 伯父 (bá phụ), em của cha là 叔父 (thúc phụ), còn anh em của mẹ lại là 舅父 (cậu), một từ khác hẳn bên cha. Vì thế cứ dịch đại thúc phụ, bá phụ, đường ca, biểu muội thành anh chị là gộp người khác bên và khác bậc vào làm một; bảng cần dựng phải ghi đủ chữ gốc, Hán Việt và hai chiều ai gọi ai. Gói thể loại trong app chưa có sẵn bảng này, nên mình tự lập từng dòng trong tab Tên & thuật ngữ của truyện.

| Rối gì trong bản dịch | Chốt gì trước khi dịch | Đặt bảng ở đâu |
|---|---|---|
| Thúc phụ, bá phụ, cậu gộp chung thành chú hoặc anh | Tách theo bậc anh em và theo bên: anh của cha là bá phụ, em của cha là thúc phụ, anh em của mẹ là cậu | Tab Tên & thuật ngữ trong trang truyện, một dòng một chữ gốc |
| Đường ca, biểu muội dịch chung thành anh chị | Tách con của anh em trai của cha (đường) với con của anh em của mẹ hoặc chị em của cha (biểu) | Cùng tab đó, thêm mỗi cách gọi một mục |
| Chiều gọi ngược không có trong bảng | Ghi đủ hai chiều cho từng cặp: A gọi B và B gọi A | Khớp với đề xuất quét xưng hô, vốn xuất theo cặp |
Cảnh hay rối nhất của truyện gia tộc nằm ngay vài chương đầu: đại gia đình họp mặt, một bàn tiệc đủ bá, thúc, cậu, đường, biểu. Dịch đại hết thành anh với chị thì từng câu vẫn đọc trôi. Rối nằm ở sau: đến chương nhân vật đứng ra phân gia sản, người đọc không còn biết ai nhà nội, ai nhà ngoại, ai họ mẹ.
Thúc phụ với bá phụ khác nhau ở chữ nào?
Hai chữ này đều chỉ anh em ruột của cha, ranh giới nằm ở thứ tự anh em của hàng cha: anh của cha là bá, 伯父 (bá phụ); em của cha là thúc, 叔父 (thúc phụ). Trong một gia tộc nhiều anh em, hai người đó đứng hai vị trí khác nhau theo trưởng thứ, và truyện gia đấu hay bám đúng thứ tự ấy khi chia của, xếp ngôi.
Gộp cả hai thành chú là mất thứ bậc của hàng cha. Người đọc vẫn hiểu từng câu, nhưng chỗ truyện muốn nói ai đứng trên ai trong hàng anh em của cha thì bản dịch không còn từ nào để nói điều đó.
Anh của mẹ vì sao không dịch chung với anh của cha?
Vì tiếng Trung tách từ theo bên: anh em của cha dùng 伯 và 叔, còn anh em của mẹ là một chữ khác hẳn, 舅父 (cựu phụ, tức cậu ruột). Trong cách gọi họ hàng của người Hoa, đây là phân biệt bên nội và bên ngoại: cùng là người đời cha mẹ, mỗi bên một từ.
Gộp bên là xóa ranh giới họ nội với họ ngoại, thứ mà truyện gia đấu dùng để dựng phe và xếp lợi ích. Phe bên nào của ai còn đọc ra được thì các cuộc tranh chấp trong nhà chưa mất dấu.
Đường và biểu tách nhau ở chỗ nào?
Đường là con của anh em trai của cha, người trong hàng họ cha: 堂兄, 堂哥, 堂弟, đọc là đường huynh, đường ca, đường đệ. Biểu là con của anh em của mẹ hoặc con của chị em của cha, người ở vòng ngoài hàng họ cha: 表兄, 表哥, 表姐, 表弟, 表妹, đọc là biểu huynh, biểu ca, biểu tỷ, biểu đệ, biểu muội.
Cách tách này giữ đúng chuyện ai trong hàng họ cha của nhân vật chính, ai ở vòng ngoài. Chuyện kế thừa hay hôn nhân trong đại gia tộc thường xoay quanh đúng chỗ đó, nên mình không dịch cả hai loại thành một kiểu anh chị họ chung.
Bảng mẫu chép thế nào cho dùng được hai chiều?
Mỗi dòng là một cặp quan hệ: chữ gốc trong nguyên văn, đọc Hán Việt để giữ giọng cổ trang, và hai chiều gọi nhau trong cặp. Đây là bảng mẫu để tra theo từng văn bản, không phải quan hệ của một truyện cụ thể nào.
| Ai với ai | Chữ gốc | Đọc Hán Việt | Hai chiều trong cặp |
|---|---|---|---|
| Anh của cha với cháu | 伯父 | bá phụ | cháu gọi: bá phụ; bá gọi lại: một chữ khác trong gốc, chốt theo văn bản |
| Em của cha với cháu | 叔父 | thúc phụ | cháu gọi: thúc phụ; chiều gọi xuống: chốt theo văn bản, không suy từ thúc phụ |
| Anh em của mẹ với cháu | 舅父 | cựu phụ, tức cậu ruột | cháu gọi: cậu; chiều gọi xuống: chốt theo văn bản |
| Con của anh em trai của cha (bên nội, hàng họ cha) | 堂兄, 堂哥, 堂弟 | đường huynh, đường ca, đường đệ | người em gọi người anh: đường ca; người anh gọi người em: đường đệ |
| Con của anh em của mẹ, hoặc con của chị em của cha (bên ngoài, vòng ngoài họ cha) | 表兄, 表哥, 表姐, 表弟, 表妹 | biểu huynh, biểu ca, biểu tỷ, biểu đệ, biểu muội | người em gọi anh hoặc chị: biểu ca, biểu tỷ; người anh hoặc chị gọi em: biểu đệ, biểu muội |
Chiều gọi xuống mình không điền sẵn trong bảng mẫu vì nó không suy được từ danh xưng đời dưới: người trên gọi người dưới bằng một chữ khác trong gốc, giống chuyện ông gọi cháu khác cháu gọi ông. Chữ đó là gì thì truyện mới quyết; mình điền sau khi gặp lời thoại thật.
Cách gọi trong gia tộc đi theo cặp người nói với người nghe, không chỉ nhìn vào vai vế trên gia phả. Bảng hai chiều vì thế khớp luôn cách công cụ quét xưng hô xuất đề xuất: theo từng cặp nhân vật, chứ không xuất sẵn một cái phả hệ.
App có sẵn bảng gia tộc không?
Chưa. Các gói thuật ngữ theo thể loại có sẵn: tu tiên, huyền huyễn, đô thị, ngôn tình và web novel; riêng gói web novel có 76 khái niệm hệ thống, game, xuyên không, mỗi khái niệm ghi đủ giản và phồn thể. Chữ 堂 và 伯 gặp trong gói cũng là 堂主, chức trong bang hội, với 师伯, 师叔, hàng tông môn; chưa có dòng nào cho 伯父, 叔父, 舅父 hay các dòng đường, biểu theo nghĩa anh em ruột và anh em họ. Cách gói ngôn tình xử lý tiếng lóng và ẩn dụ kiểu ăn giấm, ăn dưa được tách riêng ở Thuật ngữ ngôn tình và tiếng lóng truyện Trung: tránh dịch từng chữ ăn giấm, ăn dưa, mũ xanh. Phẩm hàm cung đình và danh phận đích/thứ trong gia đấu là hai mảng cổ trang khác hẳn bảng họ hàng, mình tách riêng từng mảng ở bài Thuật ngữ cung đình và phẩm hàm truyện Trung khi dịch: khóa đúng thang bậc cung đấu và Đích nữ là gì, chính thất và thiếp thất khác nhau ra sao khi dịch truyện gia đấu.
Bảng gia tộc vì vậy là việc tự lập trong từ điển riêng của truyện: tab Tên & thuật ngữ trong trang truyện, nơi mỗi dòng một chữ gốc kèm bản dịch chỉ áp cho truyện đó, kiểu 凌伊山 dịch thành Lăng Y Sơn. Chốt bảng trước khi bấm dịch, vì cả đợt 50 chương kể cả retry chạy bằng bộ từ điển đã chốt lúc bấm dịch; nếu phải sửa giữa đợt, phần chương chạy sau chỗ sửa có thể nhận bản mới.
Quét xưng hô trong app chạy theo cửa sổ 12 chương, đề xuất từng cặp: ai gọi ai, người kia gọi lại thế nào, kèm chỗ tự xưng và ghi chú ngữ cảnh. Công cụ đề xuất theo cặp, không dựng sẵn phả hệ; ai là bậc trên của ai thì người đọc tự chốt từ văn bản rồi điền vào bảng.
Bối phận nhà với bối phận tông môn khác nhau ra sao?
Nhà tính theo huyết thống: ai sinh ra từ ai, ai anh ai em trong hàng được nói ra sao. Truyện tu tiên có thêm tầng tông môn chồng lên gia tộc, và ngôi ở đó chạy theo chuỗi thầy trò chứ không theo họ, mình tách riêng ở bài Xưng hô tông môn khi dịch truyện: gọi đúng sư phụ, sư thúc, sư bá.
Đồng môn cùng đời là trục song song, không lẫn với anh em ruột; bài Sư huynh, sư tỷ, sư đệ, sư muội: gọi đồng môn thế nào khi dịch truyện? dựng bảng riêng cho hàng sư huynh, sư tỷ, sư đệ, sư muội.
Trước khi vào gia tộc, nắm cách chốt cặp gọi lên, gọi xuống ở Chọn cách xưng hô theo quan hệ nhân vật khi dịch truyện Trung. Còn chốt bảng xưng hô gia tộc là một bước trong quy trình tổng, nối vào bài Dịch truyện dài bằng AI: từ chuẩn bị file đến kiểm tra bản dịch.
- Cách gọi còn đúng bên của người được gọi: bên nội hay bên ngoại?
- Bậc anh em của cha mẹ lấy từ chỗ truyện nói rõ, chưa suy từ tuổi hay vai trong cảnh?
- Mỗi cặp nhân vật có lời thoại đã ghi đủ hai chiều: A gọi B và B gọi A?
Trước khi dịch một bộ đông nhân vật họ hàng, mình chép bảng mẫu trên ra, bỏ những dòng truyện không có, rồi điền hai chiều cho từng cặp thật. Lời thoại về sau đọc theo bảng đó; gặp danh xưng lạ thì quay lại chỗ truyện xác định quan hệ rồi mới chốt.