Đến nội dung chính

Kính ngữ và đại từ tiếng Nhật khi dịch Light Novel: -san, senpai, Ore, Boku

Tri Thu知秋

· Cập nhật

Mục lục

Trong Light Novel tiếng Nhật, hậu tố gắn sau tên như -san, -sama, -kun, -chan, -senpai và đại từ tự xưng như 俺 (Ore), 僕 (Boku), 私 (Watashi), わたくし (Watakushi) quyết định trực tiếp thái độ cùng khoảng cách giữa hai nhân vật. Giữ hậu tố âm Nhật cho bối cảnh học đường nhưng chuyển sang danh xưng quý tộc ở bối cảnh dị giới châu Âu giúp lời thoại tự nhiên và bảo toàn bước ngoặt gọi thẳng tên riêng (Yobisute). Trên NovelVerba, mình kết hợp gói từ điển 120 mục từ với ô Ghi chú lúc quét tên, chế độ Xưng hô theo nhân vật và 8 cặp đầu trong tab Văn phong để giữ trọn giọng từng người qua hàng trăm chương.

Trên hiên gỗ engawa truyền thống nhìn ra vườn trúc và lá phong lúc hoàng hôn vàng ấm, vị phu nhân quý tộc mặc kimono lụa kem thắt dây đỏ chu sa ngồi đối diện chàng kiếm sĩ trẻ mặc haori xanh ngọc phối nâu đồng qua chiếc bàn gỗ trầm thấp đặt khay sơn mài đựng chén trà ngọc bích và cặp thẻ ngọc nối sợi tơ vàng ấm cạnh chiếc quạt giấy gấp.
Giữ đúng khoảng cách kính ngữ -san, -sama và sắc thái đại từ Ore, Boku, Watashi để lời thoại Light Novel không bị phẳng giọng.
Hậu tố kính ngữ tiếng NhậtKhoảng cách xã hội và sắc thái cảm xúcCách mình xử lý theo bối cảnh (Học đường hiện đại vs Dị giới / Quý tộc)
-san (さん)Lịch sự chuẩn mực giữa bạn học chưa thân, đồng nghiệp hoặc người mới quen; tạo ranh giới tôn trọng an toànHọc đường Nhật: giữ -san sau họ (Takahashi-san) để bảo toàn cột mốc bỏ kính ngữ về sau; Dị giới châu Âu: chuyển thành ông, bà, cô, ngài hoặc gọi tên kèm thái độ lịch sự
-sama (様)Tôn kính bậc cao dành cho chủ nhân, hoàng tộc, thần linh, tiểu thư quý tộc (お嬢様) hoặc khách hàngHọc đường Nhật: giữ -sama khi mang sắc thái ngưỡng mộ/châm biếm hoặc dịch là tiểu thư, đại nhân; Dị giới / Ác nữ: dịch thành tiểu thư, đại nhân, điện hạ, bệ hạ (tránh ghép Công tước-sama nửa Âu nửa Nhật)
-kun (君)Thân mật hoặc bề trên gọi cấp dưới, đàn anh/đàn chị gọi đàn em, bạn nữ gọi bạn nam cùng lớpHọc đường Nhật: giữ -kun (Satou-kun) để thấy rõ sắc thái học đường; Dị giới / Quý tộc: chuyển thành cậu, thiếu gia hoặc gọi tên thân mật tùy quan hệ
-chan (ちゃん)Trìu mến, đáng yêu dành cho bạn gái thân, em nhỏ, thú cưng hoặc cách gọi nũng nịu trong gia đìnhHọc đường Nhật: giữ -chan với tên nhân vật hoặc dịch thành bé, tiểu với biệt danh; Gia đình: dịch tự nhiên như お兄ちゃん -> anh trai, お姉ちゃん -> chị gái
-dono (殿)Trang trọng cổ kính của võ sĩ đạo (samurai), lãnh chúa phong kiến hoặc văn thư nghi lễ trong quân độiBối cảnh Hòa phong / Võ sĩ: dịch thành điện hạ, đại nhân, các hạ hoặc giữ -dono khi cần chất cổ phong; Dị giới kỵ sĩ: dịch thành ngài, các hạ, đại nhân
-sensei (先生)Kính trọng người truyền thụ tri thức và chuyên môn: giáo viên, bác sĩ, pháp sư bậc thầy, tác giả truyệnDịch thành thầy, cô (trong học viện), bác sĩ (trong y thuật), đại sư hoặc tiên sinh tùy nghề nghiệp của nhân vật
-senpai (先輩)Đàn anh, đàn chị đi trước trong trường học, câu lạc bộ (部活), hội mạo hiểm giả hoặc nơi làm việcGói Light Novel tiếng Việt mặc định 先輩 -> tiền bối (khớp 後輩 -> hậu bối); với truyện học đường hiện đại, mình thêm vào Từ điển của tôi hoặc tick ghi đè lúc Quét tên & thuật ngữ để đổi thành senpai hoặc đàn anh, đàn chị
-shi (氏)Khách quan, xa cách trên văn bản hành chính, bản tin báo chí, thông báo của hội hoặc lời người kể chuyệnDịch thành ông, bà, vị hoặc nhân vật đó tùy ngữ cảnh thông báo, không dùng trong hội thoại thân mật

Mình từng đọc một bộ Light Novel học đường pha dị giới mà ngay ở chương đầu, nàng tiểu thư Công tước kiêu kỳ tự xưng わたくし (Watakushi) lẫn gã lính đánh thuê bất cần tự xưng 俺 (Ore) đều bị bản dịch san phẳng thành "tôi" và "bạn". Che phần tên đi là mình không tài nào đoán nổi ai đang mở lời. Tệ hơn nữa, tới chương 80 khi hai nhân vật chính đỏ mặt xin phép bỏ đuôi -san để chuyển từ gọi họ "Takahashi-san" sang gọi thẳng tên riêng "Aoi" (Yobisute), cả đoạn cao trào bỗng trở nên ngớ ngẩn vì ngay từ chương 1 bản dịch đã xóa sạch -san và cho họ gọi thẳng tên Aoi suốt bảy mươi chín chương trước đó rồi.

Khi nào nên giữ -san, -sama và khi nào dịch sang danh xưng?

Khi mình đọc một cuốn Light Novel học đường Nhật Bản (ラブコメ) xoay quanh câu lạc bộ sau giờ học (部活) hay hội học sinh (生徒会), những hậu tố như -san, -kun, -chan và danh xưng senpai chính là thước đo khoảng cách giữa các nhân vật. Ở chương đầu, nam chính còn giữ kẽ nên gọi cô bạn cùng lớp bằng họ kèm -san; cô bạn thuở nhỏ (幼馴染) gọi thẳng tên kèm -chan; còn người đàn chị khóa trên được gọi là senpai. Nếu xóa sạch toàn bộ các hậu tố này ngay từ chương 1 để chỉ giữ lại tên trần, mọi mối quan hệ trong lớp học lập tức bị san phẳng như thể ai cũng đã thân nhau từ tấm bé.

Ngược lại, khi mình chuyển sang dịch dòng Light Novel Dị giới (異世界) mang màu sắc châu Âu trung cổ hoặc tiểu thuyết Ác nữ quý tộc (悪役令嬢), việc bê nguyên hậu tố âm Nhật gắn vào tước vị phương Tây lại tạo ra những cụm từ lổn nhổn kiểu Công tước-sama, Vương thái tử-sama hay Kỵ sĩ-dono. Ở bối cảnh lâu đài, dạ hội (夜会) và tiệc trà (お茶会), mình chuyển hẳn các hậu tố -sama, -dono sang danh xưng quý tộc tương ứng như tiểu thư, đại nhân, phu nhân, điện hạ hoặc ngài để giữ trọn không khí cổ điển. Cách phân tách theo bối cảnh này cũng khác với hệ thống kính ngữ phụ thuộc vào giới tính người nói trong tiếng Hàn mà bạn có thể đối chiếu tại bài Xưng hô tiếng Hàn khi dịch truyện: giữ oppa, hyung hay đổi thành anh, chị?. Từ vựng riêng của hai dòng này, từ chuyển sinh, Hội Mạo Hiểm Giả đến tước vị và hủy hôn, mình tách ở bài Thuật ngữ light novel isekai khi dịch: chuyển sinh, dịch chuyển, Hội Mạo Hiểm Giả và ma pháp và bài Thuật ngữ truyện ác nữ và RoFan khi dịch: tước vị quý tộc, hủy hôn, sự kiện kết tội.

Một chi tiết thực tế bạn cần lưu ý: ở các bản tiếng Anh, Indonesia và Tây Ban Nha của NovelVerba, cặp từ 先輩 / 後輩 được giữ nguyên là senpai / kouhai (và bản tiếng Thái dịch là รุ่นพี่ / รุ่นน้อง), riêng bản tiếng Việt hiện đặt mặc định là tiền bối / hậu bối. Tab Tên & thuật ngữ trong từng truyện chỉ cho sửa bản dịch hoặc xóa các mục đã lưu của truyện đó chứ không lấy trực tiếp mục từ gói chung ra sửa. Vì vậy, nếu dịch truyện hài lãng mạn học đường và muốn nhân vật gọi nhau là senpai hay đàn anh, đàn chị, mình mở trang Từ điển chung rồi thêm hai mục 先輩 và 後輩 vào Từ điển của tôi (hoặc tick ô ghi đè mục chung ngay lúc duyệt bảng kết quả Quét tên & thuật ngữ).

Đại từ Ore, Boku, Watashi thể hiện tính cách nhân vật thế nào?

Khác với tiếng Trung vốn dùng chung chữ 我 (ngã) cho hầu hết nhân vật thông thường, tiếng Nhật cho phép tác giả khắc họa tính cách, giới tính và địa vị xã hội ngay từ đại từ tự xưng ngôi thứ nhất. Một nam sinh cá tính mạnh hoặc gã mạo hiểm giả bụi bặm sẽ tự xưng là 俺 (Ore); một cậu nam sinh điềm đạm, lịch thiệp hoặc cô nàng cá tính (Bokukko) lại dùng 僕 (Boku); người trưởng thành lịch sự dùng 私 (Watashi), trong khi tiểu thư xuất thân gia tộc Công tước (公爵令嬢) luôn giữ chuẩn mực わたくし (Watakushi). Với nữ giới trẻ trung thân mật thì có あたし (Atashi), còn các bậc Ma Vương (魔王), rồng cổ đại hay nữ vương kiêu ngạo lại tự xưng bằng 吾輩 (Wagahai) hoặc わらわ (Warawa).

Tương tự, đại từ ngôi thứ hai trong tiếng Nhật cũng trải dài từ lịch sự đến khiêu khích: あなた (Anata) trang nhã hoặc thân mật giữa vợ chồng, 君 (Kimi) dành cho bạn đồng trang lứa hoặc người bề trên nói với cấp dưới, お前 (Omae) suồng sã giữa bạn thân hoặc kẻ mạnh áp chế kẻ yếu, cho tới 貴様 (Kisama) và てめえ (Temee) khi nhân vật nổi giận mắng thẳng mặt kẻ địch là tên khốn, nhà ngươi hay mày. Khi tạo dự án trên NovelVerba, mình chọn Thể loại truyện là Light Novel Nhật: Isekai & Dị Giới để khóa sẵn 120 mục từ tiếng Nhật cho thế giới dị giới, hội mạo hiểm giả, kỹ năng và học đường; còn nếu dịch tiểu thuyết Ác nữ quý tộc châu Âu xoay quanh mô-típ 悪役令嬢 và 婚約破棄 (hủy hôn), mình chọn gói Ngôn Tình Kỳ Ảo & Ác Nữ Quý Tộc (gồm 118 mục từ gốc, trong đó có nhánh 34 mục tiếng Nhật chuyên biệt cho Ác nữ Otome và quý tộc). Bảng dưới đây phân tách rõ phần gợi ý dịch đại từ theo tính cách nhân vật (không nằm trong gói từ điển) và các cụm danh từ ghép đã được khóa sẵn trong hai gói:

Nhóm đại từ & thuật ngữ NhậtChữ gốc tiếng Nhật tiêu biểuCách dịch gợi ý theo tính cách nhân vật & các mục ghép khóa sẵn trong gói
Đại từ tự xưng ngôi thứ nhất (Gợi ý theo tính cách nhân vật, không khóa trong gói)俺 (Ore) / 僕 (Boku) / 私 (Watashi) / わたくし (Watakushi) / あたし (Atashi) / 吾輩 (Wagahai) / わらわ (Warawa)Cách dịch gợi ý theo tính cách nhân vật: Ore -> tôi, ta, anh, tớ (nam bụi bặm/thân mật); Boku -> tôi, tớ, em (nam điềm đạm/đàn em); Watashi/Watakushi -> tôi, tiểu nữ, em (lịch sự/tiểu thư quý tộc); Atashi -> em, tớ (nữ trẻ trung); Wagahai/Warawa -> bổn tọa, ta, trẫm, thiếp (Ma Vương/cổ đại)
Đại từ gọi ngôi thứ hai (Gợi ý theo tính cách nhân vật, không khóa trong gói)あなた (Anata) / 君 (Kimi) / お前 (Omae) / 貴様 (Kisama) / てめえ (Temee)Cách dịch gợi ý theo tính cách nhân vật: Anata -> bạn, anh, chị, ngài (lịch sự); Kimi -> cậu, em, cô (ngang hàng/bề trên nhẹ nhàng); Omae -> cậu, ngươi, mày (thân mật/suồng sã); Kisama & Temee -> tên khốn, nhà ngươi, mày (tức giận/thù địch)
Danh xưng Học đường & Gia đình (Khóa sẵn trong gói 120 mục)先輩 / 後輩 / 同級生 / クラスメイト / 幼馴染 / 生徒会長 / お嬢様 / お兄ちゃん / お姉ちゃん / ツンデレtiền bối (hoặc đổi thành senpai/đàn anh qua Từ điển của tôi) / hậu bối / bạn đồng trang lứa / bạn cùng lớp / thanh mai trúc mã / hội trưởng hội học sinh / tiểu thư / anh trai / chị gái / tsundere
Dị giới, Mạo hiểm giả & Kỹ năng (Khóa sẵn trong gói Light Novel 120 mục)異世界転生 / 異世界転移 / 勇者 / 魔王 / 聖女 / 冒険者ギルド / 受付嬢 / ステータスオープン / ユニークスキル / 無詠唱chuyển sinh dị giới / dịch chuyển dị giới / Dũng Giả / Ma Vương / Thánh Nữ / Hội Mạo Hiểm Giả / nữ tiếp tân / mở bảng trạng thái / kỹ năng độc nhất / vô vịnh xướng
Ác nữ Otome & Quý tộc châu Âu (Khóa sẵn trong gói Ngôn Tình Kỳ Ảo 118 mục)悪役令嬢 / 公爵令嬢 / 王太子 / 婚約破棄 / 断罪イベント / 破滅フラグ / お茶会 / 夜会 / 執事ác nữ / tiểu thư Công tước / Vương thái tử / hủy hôn / sự kiện kết tội / cờ diệt vong / tiệc trà / dạ hội / quản gia

Vì sao xóa -san từ chương đầu làm hỏng cảnh gọi tên Yobisute?

Hai thử thách khó chịu nhất khi mình dịch hội thoại tiếng Nhật nằm ở hiện tượng lược bỏ chủ ngữ và sự kiện đổi cách gọi tên. Trong văn bản gốc tiếng Nhật, các câu thoại liên tiếp rất hiếm khi lặp lại chủ ngữ tôi hay bạn; người đọc bản ngữ nhận biết ai đang nói nhờ trợ từ cuối câu (như わ, ぜ, ぞ, かしら, ですわ), đuôi kính ngữ lịch sự (Desu/Masu) đối lập với lối nói ngang hàng thân mật (Tameguchi), và cách nhân vật gọi tên đối phương. Nếu AI dịch từng câu rời rạc mà không biết câu đó do ai phát ngôn, nhân vật đang gọi đàn anh bằng anh ở câu trên rất dễ tụt xuống tôi và bạn ở ngay câu dưới.

Đặc biệt hơn cả là khoảnh khắc Yobisute (呼び捨て, bỏ hậu tố kính ngữ và chuyển từ gọi họ sang gọi thẳng tên riêng). Giả sử nhân vật có họ là Takahashi (高橋) và tên riêng là Aoi (葵). Từ chương 1 đến chương 79, hai nhân vật giữ khoảng cách lịch sự nên luôn gọi nhau bằng họ kèm kính ngữ là "Takahashi-san" (高橋さん). Tới chương 80, khi tình cảm đã đủ sâu đậm, một người mới lấy hết can đảm nói câu bước ngoặt (câu ví dụ mình tự dựng để minh họa ngữ pháp, không trích từ tác phẩm có bản quyền): 「先輩、今までずっと高橋さんって呼んでましたけど……今日からは名前で、葵って呼んでもいいですか?」. Hãy đối chiếu điều xảy ra nếu ngay từ chương 1 bản dịch đã tự ý xóa đuôi -san và đổi luôn cách gọi thành tên riêng "Aoi":

Bản dịch tự ý xóa -san và đổi sang tên riêng từ chương 1: "Đàn anh, trước giờ em vẫn luôn gọi anh là Aoi... từ hôm nay em gọi thẳng tên là Aoi có được không?" (câu thoại ở chương 80 tự mâu thuẫn hoàn toàn vì suốt 79 chương trước bản dịch đã gọi sẵn là Aoi rồi) -> Bản dịch giữ Takahashi-san ở các chương đầu để bảo toàn khoảnh khắc Yobisute: "Đàn anh, từ trước tới giờ em vẫn luôn gọi lịch sự là Takahashi-san... nhưng từ hôm nay, em bỏ chữ -san để gọi thẳng tên riêng là Aoi có được không?"

Ở vế thứ hai, người đọc cảm nhận được trọn vẹn bước chuyển từ khoảng cách xã giao (gọi họ kèm kính ngữ Takahashi-san) sang sự gắn kết thân mật (gọi thẳng tên riêng Aoi) cùng cặp đại từ em và anh nhất quán. Để xây dựng sơ đồ quan hệ hai chiều giữa các cặp nhân vật trước khi bước vào dịch hàng loạt, mình thường áp dụng nguyên tắc lập bảng nhân vật ở bài Chọn cách xưng hô theo quan hệ nhân vật khi dịch truyện Trung kết hợp với quy tắc phân loại tên người, danh hiệu và kỹ năng trong bài Tên nhân vật và địa danh khi dịch truyện: chọn Hán-Việt, phiên âm hay dịch nghĩa?.

Làm sao gắn ghi chú ngôi xưng và cặp văn phong trên NovelVerba?

Nhiều bạn thắc mắc với mình vì sao gói từ điển của NovelVerba khóa sẵn các danh từ ghép hoàn chỉnh như 先輩 (tiền bối), お嬢様 (tiểu thư), 執事 (quản gia), 公爵令嬢 (tiểu thư Công tước), nhưng lại không chứa các đại từ đơn 1 chữ Hán như 私, 僕, 俺 hay hậu tố rời như 様, さん, 君, 殿. Lý do rất thực tế: những chữ Hán 1 ký tự như 私, 君, 様 xuất hiện bên trong hàng trăm từ ghép thông thường như 私立 (tư lập), 暴君 (bạo chúa) hay 様子 (tình hình, dáng vẻ). Nếu khóa cứng chữ đơn 1 ký tự vào từ điển, bộ khớp từ theo mặt chữ sẽ bắt nhầm vào giữa các từ ghép thông thường đó.

Để kiểm soát đại từ tự xưng (Ore, Boku, Watakushi) và cặp xưng hô hai chiều chuẩn xác trên NovelVerba, mình phối hợp đúng 3 chỗ trên giao diện thật của ứng dụng. Thứ nhất, vì tab Tên & thuật ngữ chỉ cho sửa bản dịch hoặc xóa các mục đã lưu của truyện (không có ô nhập ghi chú), mình nhập ghi chú ngôi xưng và vai vế nhân vật (ví dụ: "nữ quý tộc, tự xưng ta/thiếp, gọi hoàng tử là điện hạ") vào ô Ghi chú ngay lúc duyệt bảng kết quả Quét tên & thuật ngữ, hoặc thêm trực tiếp mục đó kèm Ghi chú vào Từ điển của tôi trong trang Từ điển chung. Toàn bộ nội dung ô Ghi chú sẽ được gửi thẳng vào hướng dẫn dịch cho AI. Thứ hai, tại mục Xưng hô theo nhân vật, mình đổi Chế độ thoại theo nhân vật từ Tắt (mặc định) sang AI tự đoán (để AI dựa vào bảng tên xác định ai đang nói ở các câu lược chủ ngữ) hoặc Nhân vật chính (nếu cả cuốn Light Novel được kể theo ngôi thứ nhất của một nhân vật). Thứ ba, mình mở tab Văn phong, điền vào khối Thêm cặp văn phong (gồm Dòng nguồn, Bản TRÁNH, Bản NÊN DÙNG) rồi bấm nút Thêm cặp; hệ thống sẽ đưa tối đa 8 cặp đầu (các cặp được ghim sẽ xếp lên trước) vào hướng dẫn dịch gửi AI.

Nếu bạn mới bắt đầu với tập tin Light Novel tiếng Nhật và muốn biết cách dọn sạch chú âm furigana cũng như mẹo tránh lỗi gộp chương ở các file đánh số 1話 trước khi bấm dịch, hãy xem trọn quy trình tại bài Dịch truyện Hàn và Light Novel Nhật bằng AI: chuẩn bị file và từ điển. Khi bảng tên, ghi chú ngôi xưng và các cặp câu mẫu đã sẵn sàng, mình tiến hành dịch theo từng đợt chương và xuất sách điện tử theo Cách dịch truyện EPUB sang tiếng Việt và xuất file để đọc.

Cần cài đặt những bước nào trước khi dịch Light Novel tiếng Nhật?

  1. Khi tạo dự án mới, chọn Thể loại truyện là Light Novel Nhật: Isekai & Dị Giới (khóa sẵn 120 mục từ Nhật) hoặc Ngôn Tình Kỳ Ảo & Ác Nữ Quý Tộc (118 mục từ gốc, hợp cho bối cảnh ác nữ hủy hôn 悪役令嬢 / 婚約破棄).
  2. Chạy Quét tên & thuật ngữ trên 5 đến 10 chương đầu; ngay trên bảng duyệt kết quả quét, điền đại từ tự xưng (Ore, Boku, Watakushi) và cách gọi đối phương vào ô Ghi chú của từng nhân vật chính (hoặc thêm mục kèm Ghi chú vào Từ điển của tôi trong trang Từ điển chung; nếu muốn đổi 先輩 sang senpai hay đàn anh, tick ghi đè lúc duyệt quét hoặc thêm vào Từ điển của tôi).
  3. Tại mục Xưng hô theo nhân vật, đổi Chế độ thoại theo nhân vật từ Tắt (mặc định) sang AI tự đoán cho truyện nhiều tuyến hội thoại hoặc Nhân vật chính cho truyện kể ngôi thứ nhất.
  4. Sang tab Văn phong, điền Dòng nguồn, Bản TRÁNH, Bản NÊN DÙNG ở khối Thêm cặp văn phong rồi bấm nút Thêm cặp; ghim 3 đến 5 cặp thoại mẫu tiêu biểu vì hệ thống lấy tối đa 8 cặp đầu (các cặp được ghim sẽ xếp lên trước) đưa vào hướng dẫn dịch.
Bắt đầu dịch bộ Light Novel tiếng Nhật của bạn