ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก

ใครเรียกใครว่าอะไร? ดูลำดับรุ่นในสำนักก่อนเลือกคำแปล

Tri Thu知秋

สารบัญ

อาจารย์อาอาจอายุน้อยกว่าศิษย์ที่เรียกเขาแบบนั้นก็ได้ คำเรียกนี้ดูว่าเขาอยู่ตรงไหนในสายอาจารย์กับศิษย์ ไม่ได้ดูแค่ว่าเกิดก่อนหรือหลัง ถ้าแปล 师叔 เหลือเพียง "อา" โดยไม่มีบริบท ผู้อ่านอาจเข้าใจว่าเป็นญาติทางสายเลือด ทั้งที่เรื่องไม่ได้บอกเช่นนั้นเลย

ภาพวาดสไตล์จีนโบราณ: บันไดหินทอดขึ้นสู่ตำหนักใหญ่ของสำนักยามอาทิตย์ตก ผู้อาวุโสผมขาวยืนอยู่ขั้นบนสุด อาจารย์สองท่านยืนต่ำลงมา และแถวศิษย์หนุ่มสาวบนขั้นล่างประสานมือคารวะขึ้นไป
อาจารย์อาคือศิษย์น้องร่วมสำนักของอาจารย์ ศิษย์จึงเรียกตามลำดับรุ่นในสายอาจารย์กับศิษย์ ไม่ใช่เรียกตามความเป็นญาติ

คำทักสั้น ๆ บอกความสัมพันธ์ได้หลายชั้น

ลองดูประโยคภาษาจีนที่แต่งขึ้นเพื่ออธิบายความสัมพันธ์นี้ ไม่ใช่ข้อความที่ยกมาจากนิยายเรื่องใด:

王师叔,家师有请。

คนพูดเป็นศิษย์ กำลังเรียกคนแซ่หวังซึ่งเป็นศิษย์น้องร่วมสำนักของอาจารย์ตน แล้วใช้คำว่า 家师 กล่าวถึงอาจารย์ของตัวเองอย่างถ่อมตน

หวังคือแซ่ ส่วนที่ต้องดูให้ดีคือ 师叔 กับ 家师 การเปิดหาความหมายทีละตัวแล้วนำมาต่อกันยังไม่พอ เพราะคำว่าอาในที่นี้บอกความสัมพันธ์ในสายวิชา ไม่ได้แปลว่าทั้งสองคนเป็นญาติกัน

รุ่นในสำนักไม่ใช่อายุ

ในความสัมพันธ์ที่ใช้เป็นตัวอย่างนี้ 师叔 คือศิษย์น้องร่วมสำนักของอาจารย์ ส่วน 师伯 คือศิษย์พี่ร่วมสำนักของอาจารย์ ทั้งสองคนอยู่สูงกว่าศิษย์ที่เรียกพวกเขาหนึ่งรุ่น

แต่สำนักนั้นตัดสินความเป็นศิษย์พี่ศิษย์น้องอย่างไร ต้องดูจากกติกาในเรื่อง ไม่ควรเดาจากอายุเพียงอย่างเดียว หรือถือว่าทุกสำนักใช้หลักเดียวกันหมด

ลองนึกถึงตัวละครอายุน้อยที่อยู่ในสายวิชารุ่นสูงกว่าผู้อาวุโสผู้ดำรงตำแหน่งในสำนัก ผู้อาวุโสคนนั้นอาจต้องพูดกับเขาอย่างนอบน้อม ถ้าอ่านไม่เห็นลำดับรุ่น ฉากนี้จะดูแปลก แต่เมื่อรู้ความสัมพันธ์ก็เข้าใจได้ว่าทำไมเขาจึงวางตัวเช่นนั้น

บทนี้จะไล่ความสัมพันธ์ขึ้นลงตามสายอาจารย์กับศิษย์ ส่วนคำเรียกระหว่างศิษย์รุ่นเดียวกันจะไม่ลงรายละเอียดทุกคู่

สามคำเรียก ไม่ได้แปลว่ามีสามคน

กลับมาที่คนแซ่หวังในตัวอย่าง สำหรับอาจารย์ของผู้พูด เขาคือศิษย์น้อง สำหรับผู้พูด เขาคืออาจารย์อา และสำหรับศิษย์ที่เขารับไว้เอง เขาก็คืออาจารย์

คนเดิม แต่ความสัมพันธ์ต่างกัน คำเรียกจึงเปลี่ยนได้ แม้คนแซ่หวังจะไม่ได้อยู่ในฉากนั้น เวลาตัวละครอื่นกล่าวถึงเขาก็ยังต้องดูความสัมพันธ์ ส่วนคำบรรยายต้องดูด้วยว่ากำลังเล่าจากมุมมองของใคร

ถ้าอ่านแต่ละคำเหมือนเป็นชื่อประจำตัว เราอาจนึกว่ามีตัวละครใหม่เข้ามา แล้วต้องย้อนหาว่าคนนี้โผล่มาตอนไหน ผมเขียนชื่อหวังไว้จุดเดียว ลากเส้นไปหาอาจารย์และศิษย์ของเขา แล้วเห็นทันทีว่าสามคำนี้ชี้มาที่คนคนเดียวกัน

บทความนี้ว่าด้วยความสัมพันธ์ข้ามรุ่นระหว่างอาจารย์กับศิษย์ ส่วนการเรียกกันระหว่าง ศิษย์ร่วมรุ่นเดียวกัน เป็นเรื่องของอีกบทความหนึ่ง ส่วนนิยายเกาหลีต่างออกไป คำอย่าง oppa และ hyung ยังขึ้นกับเพศของผู้พูดด้วย ผมเล่าแยกไว้ใน คำเรียกเกาหลีเวลาแปลนิยาย: คง oppa, hyung ไว้หรือแปลเป็นพี่?

ทำตารางไว้ตัดสินใจ ไม่ใช่แทนคำทุกครั้ง

บทเลือกคำเรียกตามความสัมพันธ์ของตัวละคร อธิบายการกำหนดคำเรียกเป็นคู่ ๆ ถ้าสำนักมีคนมาก ให้เพิ่มแผนผังอาจารย์กับศิษย์อีกแผ่น จะได้มองเห็นลำดับรุ่นทั้งหมด

ตารางนี้เป็นตัวเลือกสำหรับใช้แปล ไม่ใช่คำตอบตายตัวหรือรายการผลลัพธ์จากแอป คำแทนตัวอย่าง "ข้า" "ศิษย์" หรือ "ผู้น้อย" ต้องเลือกตามผู้พูดและบรรยากาศ บางประโยคภาษาไทยละคำแทนตัวได้ด้วย ไม่จำเป็นต้องใส่ให้ครบทุกครั้ง

ความสัมพันธ์คำจีนคำเรียกที่อาจใช้จุดที่ควรดู
อาจารย์ของอาจารย์ตน师祖อาจารย์ปู่ในที่นี้หมายถึงลำดับในสายวิชา ไม่ใช่ญาติทางสายเลือด
ศิษย์พี่ร่วมสำนักของอาจารย์师伯อาจารย์ลุงเทียบลำดับกับอาจารย์ของผู้พูด ไม่ใช่เทียบอายุกับผู้พูด
อาจารย์ของตน师父อาจารย์จะแทนตัวว่า "ศิษย์" หรือใช้คำอื่น ขึ้นอยู่กับน้ำเสียงของฉาก
ศิษย์น้องร่วมสำนักของอาจารย์师叔อาจารย์อาอายุอาจน้อยกว่าศิษย์ที่เรียกก็ได้
ผู้ที่ได้รับการยกย่องว่าอาวุโสกว่า前辈ผู้อาวุโสไม่ได้ยืนยันว่าอยู่ในสายวิชาเดียวกัน
ผู้ฝึกตนที่คุยกันในฐานะเท่าเทียมกัน道友สหายเต๋าไม่ได้บังคับว่าผู้พูดต้องแทนตัวด้วยคำใดคำหนึ่ง
ผู้ดำรงตำแหน่งในสำนัก长老 / 掌门ผู้อาวุโส / เจ้าสำนักตำแหน่งกับลำดับรุ่นเป็นคนละเรื่อง ต้องดูทั้งสองอย่าง

师侄 คือศิษย์ของศิษย์พี่หรือศิษย์น้องร่วมสำนักของตน อาจใช้คำว่า "ศิษย์หลาน" เพื่อบอกความสัมพันธ์นี้ คำว่าหลานจึงมาจากสายวิชา ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นลูกหลานในครอบครัว ส่วนลุงและญาติที่เป็นสายเลือดจริงเป็นอีกตารางหนึ่ง ผมเทียบความสัมพันธ์แบบนั้นที่ คำเรียกญาติในนิยายจีน: แยกลุงสองฝ่ายและญาติสองสายให้ถูกตอนแปล

สังเกตว่า 前辈 กับ 长老 อาจแปลว่า "ผู้อาวุโส" เหมือนกันได้ แต่คำแรกใช้แสดงความเคารพ ส่วนคำหลังอาจเป็นตำแหน่งในสำนัก ถ้าฉากนั้นต้องแยกให้ชัด คำว่า "ผู้อาวุโสของสำนัก" หรือบริบทข้างเคียงจะช่วยได้ ไม่จำเป็นต้องคิดคำแปลใหม่ทุกครั้ง

家师 ใช้กล่าวถึงอาจารย์ของตนอย่างถ่อมตน ส่วน 令师 ใช้กล่าวถึงอาจารย์ของอีกฝ่ายอย่างให้เกียรติ ภาษาไทยอาจใช้ "อาจารย์ของข้า" กับ "อาจารย์ของท่าน" แล้วให้น้ำเสียงส่วนที่เหลือช่วยรักษาความสุภาพ ไม่ต้องเติมคำถ่อมตัวจนทุกประโยคฟังเหมือนพิธีการ

师父 กับ 师傅 ต้องดูฉากก่อนเลือกคำ

สองคำนี้เขียนคล้ายกันและออกเสียงใกล้กัน 师父 มักใช้กับอาจารย์ในความสัมพันธ์แบบอาจารย์กับศิษย์ ส่วน 师傅 ยังใช้เรียกผู้มีฝีมือหรือผู้ประกอบอาชีพอย่างให้เกียรติได้ เช่น ช่างหรือคนขับรถ

ดังนั้น คนขับรถที่ถูกเรียกว่า 师傅 ไม่ได้กลายเป็นอาจารย์ของใครโดยอัตโนมัติ ในทางกลับกัน ถ้าพบ 师傅 ในฉากสอนวิชา ก็ยังไม่ควรตัดสินทันทีว่าต้นฉบับใช้ผิด ผมจะดูก่อนว่าคนสองคนนี้มีความสัมพันธ์กันอย่างไร

พอออกนอกสำนัก ให้ดูว่าคำสุภาพนั้นใช้ทำอะไร

前辈 อาจใช้ยกย่องคนที่นับถือว่าอาวุโสกว่า โดยไม่ต้องอยู่ในสายวิชาเดียวกัน ส่วน 道友 อาจใช้เรียกผู้บำเพ็ญเพียรอีกคนในฐานะสหาย คำใดคำหนึ่งเพียงคำเดียวยังบอกอายุหรือระดับพลังที่แน่นอนไม่ได้

อ่านคำตอบต่อจากคำทักด้วย ผู้พูดเคารพจริง ระวังตัว หรือกำลังประชดอย่างสุภาพ? บทเรื่องคำเรียกตามความสัมพันธ์ แยกประเด็นนี้ไว้แล้ว ตารางบอกได้ว่ากำลังเรียกใคร แต่บอกน้ำเสียงทั้งฉากแทนบริบทไม่ได้

อ่านทวนโดยเทียบความสัมพันธ์ ไม่ใช่เช็กทีละคำ

ชุดคำศัพท์แนวบำเพ็ญเพียรสำหรับภาษาไทยของ NovelVerba มีคำพื้นฐานอย่าง 师父 อยู่แล้ว ใช้เป็นจุดเริ่มต้นในการเลือกคำให้เข้ากับเรื่องได้ แต่ไม่ควรถือว่าทุกตัวเลือกในตารางนี้มีอยู่ในชุดคำศัพท์ หรือจะปรากฏตรงกันทุกประโยคที่แปล ส่วนสำนวนและสแลงในนิยายรักยุคปัจจุบันที่อยู่นอกสายวิชา ดูเทียบได้ที่ ศัพท์นิยายรักและสแลงจีนเวลาแปล: เลี่ยงกับดักแปลตรงตัวตั้งแต่กินน้ำส้มสายชูไปจนถึงสวมหมวกเขียว ส่วนนิยายวังหลัง ลำดับยศและบรรดาศักดิ์ถูกล็อกไว้แล้วในชุดจีนโบราณและวังหลัง ผมแยกดูทุกขั้นไว้ที่ ศัพท์นิยายจีนวังหลัง: ลำดับยศพระสนม เชื้อพระวงศ์ และคำเรียกตนเอง

วางแผนผังไว้ข้างข้อความ แล้วตรวจสามเรื่องนี้:

  1. คำเรียกตรงกับความสัมพันธ์ระหว่างคนพูดกับคนที่พูดถึงไหม?
  2. ยังแยกตำแหน่งในสำนักออกจากลำดับรุ่นในสายวิชาได้หรือไม่?
  3. ความเคารพ ความสนิท หรือการประชดยังอยู่ โดยไม่ทำให้ทุกคนพูดแข็งเหมือนกันหรือไม่?

ผมเริ่มจากความสัมพันธ์ที่เรื่องบอกชัดแล้วก่อน ถ้ายังไม่รู้ว่าใครเป็นอาจารย์ของตัวละครหนึ่ง ผมจะเว้นช่องนั้นไว้ก่อน เติมทีหลังได้ ดีกว่าเดาแล้วใช้ความเข้าใจผิดนั้นอ่านต่อไปอีกหลายบท

หากมีไฟล์นิยายที่คุณมีสิทธิ์นำมาแปล เริ่มได้ที่ NovelVerba แล้วเก็บแผนผังไว้ใช้เทียบตอนอ่านบทสนทนาหลังแปล

เริ่มแปลนิยายออนไลน์ของคุณ